تبلیغات
قــــافـــــــ و الـــقـــــرآنـــــــ الــــمجیــــــــــد
شرایط و عوامل حفظ قرآن
گروهی بی‌آنكه روشی مطمئن و آزموده برگزینند به حفظ قرآن روی می‌آورند و در میانه‌ی راه با شكست و نومیدی روبه‌رو می‌شوند. «روش درست» نوعی راه میان‌بر برای رسیدن به مقصود است. به همین دلیل، آنان كه كارهایی چون شنا، خطاطی و نقاشی را زیر نظر استاد و با روش درست فرا می‌گیرند،... شرایط و عوامل حفظ قرآن شرط‌های اصلی حفظ قرآن
داوود قاسمی
گروهی بی‌آنكه روشی مطمئن و آزموده برگزینند به حفظ قرآن روی می‌آورند و در میانه‌ی راه با شكست و نومیدی روبه‌رو می‌شوند.
«روش درست» نوعی راه میان‌بر برای رسیدن به مقصود است. به همین دلیل، آنان كه كارهایی چون شنا، خطاطی و نقاشی را زیر نظر استاد و با روش درست فرا می‌گیرند، در كم‌ترین زمان به نتیجه دست می‌یابند. راز موفقیت در حفظ قرآن نیز روش درست است. روشی كه در این بخش ارائه می‌شود، تا حدود زیادی می‌تواند شیفتگان حفظ قرآن را یاری دهد. پیش از تعیین روش، نگاهی گذرا به شرط‌ها و عوامل حفظ ضروری می‌نماید.
قدم گذاشتن به حوزه‌ی حفظ قرآن به مقدماتی نیاز دارد. این مقدمات اساسی است و پیمودن مسیر حفظ بدون آن‌ها كاری دشوار و توان‌فرسا می‌نماید. شرط‌های حافظ عبارت است:
1. اشتیاق قلبی
شرط اصلی حفظ، اشتیاق قلبی است. شوق و علاقه بسیاری از سختی‌ها را آسان می‌كند و فرد را امیدوار می‌سازد. سر این‌كه در صدر اسلام مسلمانان قرآن را سریع به خاطر می‌سپردند، علاقه‌ی خاص آنان به كلام الاهی و حفظ آن بود. برای ایجاد این اشتیاق، توجه به دو نكته‌ی زیر گریزناپذیر است: الف: آثار و نتایج حفظ قرآن ب: تشویق و اعطای جوایز.
تشویق و اعطای جایزه، به ویژه در كودكان، بسیار كارساز است و آتش اشتیاق را در آن‌ها بر می‌افروزد.
2. عزم و پشتكار
بیش‌تر مسلمانان و بلكه همه‌ی آن‌ها به حفظ قرآن علاقه‌ی بسیار دارند. اشتیاق شرط لازم است نه كافی. باید علاقه با عزم و پشتكار همراه شود تا سودمند افتد. عزم غیر از نیت و خواستن است و به طور معمول توانستن به ارمغان می‌آورد. نقش پشتكار در حفظ قرآن چنان است كه می‌توان گفت: حفظ قرآن به استعداد قوی بستگی ندارد و تنها به پشتكار و عزم راسخ نیازمند است. باید پشتكار داشت و سختی‌ها را تحمل كرد؛ زیرا خداوند می‌فرماید: «اِنَّ مَعَ الْْعُسْرِ یُسْری.»[1] بی‌تردید با دشواری آسانی است.
3. نظم و برنامه‌ریزی
علی ـ علیه السلام ـ می‌فرماید: «اُوصیكُمْ بِتَقْوَی اللهِ وَ نَظْمِ اَمْرِكُمْ.»[2] شما را به تقوای الاهی و نظم دركارهایتان سفارش می‌كنم.
اختصاص دادن یك وقت زنده و مهم برای حفظ قرآن در رسیدن به هدف نقشی بسزا دارد. بی‌تردید افراد موقعیت‌های مختلف دارند و نمی‌توان در این‌باره وقت و ساعتی مشخص را به همه توصیه كرد، اما استادان سفارش كرده‌اند دست كم وقت مناسبی به حفظ قرآن اختصاص یابد؛ وقتی تهی از گرسنگی، تشنگی و خستگی كه سحر و پس از طلوع فجر را بهترین مصداق آن شمرده‌اند. البته در كنار این وقت اختصاصی استفاده از فرصت و تكرار آیات در اوقات دیگر كاری پسندیده و مورد سفارش حافظان با تجربه است.
4. آمادگی برای تكرار همیشگی
هركه در اندیشه‌ی حفظ قرآن است، باید خود را برای تكرار پیوسته‌ی آیات آماده سازد و این كار را جدی بگیرد؛ زیرا تكرار رمز موفقیت و اساس حفظ قرآن به شمار می‌آید.
5. تعیین هدف
در تحصیل مدارج علمی، داشتن همت بلند ضروری است؛ برای مثال اگر كسی بخواهد فقیه، مفسر، فیلسوف، پزشك و مهندس شود، باید هدفی فراتر از این عنوان‌ها بگزیند تا دست كم به آنچه خشنودش می‌سازد، دست یابد. این سخن ـ كه بسیاری از دانشمندان بر آن تأكید ورزیده‌اند ـ در مسئله‌ی حفظ قرآن درست نمی‌نماید. چنان‌كه حافظان باتجربه تذكر داده‌اند، در به خاطر سپردن آیات الاهی باید هدف نزدیك باشد. كسی كه می‌خواهد قرآن حفظ كند نباید هدفش را حفظ كل قرآن قرار دهد. این هدف انسان را در میانه راه با نومیدی و دلسردی روبه‌رو می‌سازد و از ادامه‌ی مسیر باز می‌دارد. هرچه هدف نزدیك‌تر باشد، احتمال موفقیت بیش‌تر است. بنابراین، باید در آغاز راه هدف را حفظ سه تا پنج جزء قرار داد. وقتی با چنین دیدگاهی به حوزه‌ی حفظ گام می‌نهیم، حجم آن كم‌تر می‌نماید و اشتیاق به ادامه راه فزونی می‌یابد.[3] پس از دست‌یابی به هدف اول، باید تنها به پنج جزء بعدی اندیشید نه بیش‌تر. بدین ترتیب، می‌توان با عشق فراوان جزءها را یكی پس از دیگری به خاطر سپرد و سمت حفظ كل قرآن گام برداشت.
عوامل مؤثر
آنچه گذشت، شرط‌های اصلی حفظ قرآن بود به گونه‌یی كه اگر خللی بدان‌ها وارد آید، امكان‌پذیر نیست. در این فرصت، به عواملی كه «حفظ» را مفیدتر و پربارتر می‌سازد، می‌پردازیم.
1. نماز حفظ قرآن
حفظ كتاب خداوند، توفیقی است كه جز به یاری آن حضرت رفیق راه انسان نمی‌شود. بدین سبب، نماز، دعا[4] و توسل را از ضرورت‌های مسیر حفظ شمرده‌اند. مرحوم طبرسی در مكارم الاخلاق به دو نوع نماز اشاره كرده است: یكی نماز تقویت هوش و حافظه و دیگری نماز حفظ قرآن. درباره‌ی نماز حفظ قرآن می‌گوید: شب یا روز جمعه چهار ركعت نماز می‌گزاری؛ در ركعت اول سوره‌ی حمد و بس، در ركعت دوم حمد و حم‌دخان، در ركعت سوم حمد و حم‌سجده و در ركعت چهارم حمد و تبارك الملك. بعد از پایان نماز، نخست خداوند را ستایش می‌كنی. سپس بر پیامبر و خاندانش درود می‌فرستی و برای مؤمنان صد بار آمرزش می‌طلبی.
آن‌گاه می‌گویی:«اللّهمَّ ازْجُرْنی بِتَرْكِ مَعاصیكَ اَبَداً ما اَبْقَیْتَنی وَارْحَمْنی مِنْ اَنْ تَكَلَّفَ طَلَبَ مالایَعنینی وَارْزُقْنی حُسْنَ النَّظَرِ فیما یٌرضیكَ عَنّی اللّهُمَّ بَدیعُ السَّمواتِ وَ الاَرْضِ ذَاالجلالِ وَ الاِكْرام وَ العِزَّهِ اللَّتی لاتَرامُ. یا اللّهُ، یا رَحْمنُ، اَسْأَلُكَ بِجَلالِكَ وَ بِنوُرِ وَجهِكَ اَنْ تُلْزِمَ قَلْبی حِفظَ كِتابِكَ القُرآنِ المُنزَلِ عَلی رَسُولِكَ وَ تَرْزُقَنی اَنْ اَْتْلُُوَهُ عَلَی النَّحْوِ الَّذی یُرضیكَ عَنّی. اللّهُمَّ بَدیعُ السَّمواتِ وَ الاَرضِ، ذاالْجَلالِ وَ الاِكْرامِ وَ العِزَّ الذَّی لایَرامُ. یا اللهُ، یا رَحمنُ، اَسْأَلُكَ بِجَلالِكَ وَ بِنوُرِ وَجْهِكَ اَنْ تَنَّوَرَ بِكِتابِكَ بَصَری وَ تَطْلُقَ بِهِ لِسانی وَ تَفَّرَجَ بِهِ قَلْبی وَ تَشْرَحَ بِهِ صَدری وَ تَسْتَعمَلَ بِهِ بَدَنی وَ تُقَوِّیَنی عَلی ذلِكَ وَ تُعینُنی عَلَیْهَِ؛ فَاِنَّهُ لایُعینَ عَلیَ الخَیْرِ غَیْرُكَ وَ‌لایُوَفَّقُ لَهُ اِلّا اَنْت. لا حَوْلَ وَ لا قُوَّهَ الّا بِاللهِ الْعَلّی العَظیمِ.»[5]
2. ایجاد آمادگی معنوی
وضو گرفتن، قصد قربت و رو به قبله نشستن، علاوه بر این‌كه خود عبادت است، در روان حافظ تأثیر می‌نهد و او را از آرامش سرشار می‌سازد.
3. بهره‌گیری از سحرگاهان
چنان‌كه نوجوانی و جوانی بهترین فصل حفظ مطالب است؛ هنگام صبح و نشاط اول روز برترین وقت حفظ به شمار می‌آید. در این زمان، مغز انسان آماده‌تر است و بدن و طبیعت هر دو از آرامش خاص برخوردارند. افزون بر این، در سحرگاه بركات فراوان نهفته است. وقتی امام محمد باقر ـ علیه السلام ـ به فرمان هشام بن عبدالملك از مدینه سوی شام سفر می‌كرد، گروهی از مسیحیان را دید كه درون غاری گام می‌نهادند، حضرت پرسید: در چنین روزی عید گرفته‌اند؟
گفتند: خیر، به سوی یكی از دانشمندان خود می‌روند. آن‌ها هرسال یك بار در چنین روزی او را از كوه خارج می‌كنند و آنچه می‌خواهند از وی می‌پرسند. امام فرمود: آیا دانشی دارد؟
گفتند: آری، از داناترین مردم است. آن‌گاه حضرت چهره‌ی خود را پوشاند و با یارانش همراه مسیحیان سمت آن دانشمند نابینا و كهنسال حركت كرد، مرد كهنسال به یاری حس نیرومندش، سمت امام اشاره كرد و گفت: مرد، از ما هستی یا از امت محمد؟
امام فرمود: از امت محمد ـ صلی اللّه علیه و آله ـ . پیر پرسید: برای پرسیدن آمدی یا پرسیده شدن؟ امام فرمود: بپرس. مرد كهنسال بسیار پرسید. و پاسخ شنید. آن‌گاه گفت: بنده‌ی خدا، كدام ساعت نه بخشی از شب است نه بخشی از روز؛ و اگر از هیچ كدام نیست، چیست؟
امام باقر ـ علیه السلام ـ فرمود: فاصله‌ی طلوع فجر تا طلوع آفتاب نه جزئ شب است نه جزء روز. زمانی از زمان‌های بهشت است كه در آن بیماران درمان می‌یابند و روزی بندگان خدا تقسیم می‌شود؛ و ساعت رحمت و خیر و بركت است.[6]
از این داستان در می‌یابیم این زمان زمانی معنوی است و شایسته است حفظ قرآن در چنین وقتی تحقق یابد. خداوند می‌فرماید: «إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً»[7] نماز صبح مورد مشاهده است.
مراد از «قرآن الفجر» نماز صبح است.[8] بر اساس روایات شیعه و سنی، در میان نمازهای روزانه نماز صبح مورد مشاهده‌ی فرشتگان شب و روز قرار می‌گیرد؛ زیرا در آغاز صبح فرشتگان شب جای خود را به فرشتگان روز می‌سپارند و در این تعویض جایگاه، نماز مردمان را دیده، بر آن گواهی می‌دهند.[9]
برای بیدار شدن به هنگام طلوع فجر، توجه به نكات زیر سودمند می‌نماید: الف: خفتن در اوایل شب ب: شب هنگام غذای اندك خوردن ج: خواندن آیه‌ی آخر سوره‌ی كهف.
4. انتخاب مكان مناسب
اگر مكان مطالعه پر سروصدا، بسیار سرد یا بسیار گرم و نامناسب باشد، انسان دچار تشتت فكر می‌شود. این نكته در «حفظ قرآن» از حساسیت ویژه برخوردار است؛ زیرا حفظ قرآن به تمركز شدید فكر نیاز دارد. البته پس از به خاطر سپردن آیات، تكرار آن به این اندازه تمركز نیازمند نیست و می‌تواند در مكان‌های شلوغ نیز تحقق یابد.
5. تمركز فكر
هنگام به خاطر سپردن قرآن، تمركز فكر بسیار ضرورت دارد.
________________________________________
[1] . انشراح 94: 6.
[2] . نهج البلاغه، نامه 47.
[3] . ر.ك: چگونه قرآن را حفظ كنیم؟ علی شهریار، ص 29.
[4] . در این‌باره دعاهایی از معصومان ـ علیهم السلام ـ نقل شده است. (ر.ك: مكارم الاخلاق)
[5] . مكارم الاخلاق، ص 341.
[6] . بحار، ج 46، ص 313.
[7] . اسراء 17: 78.
[8] . ر.ك: مجمع البیان، ج 6، ص 283.
[9] . ر.ك: نور الثقلین، ج 3، ص 201.
سید مجتبی حسینی


شرایط و عوامل حفظ قرآن پس باید عوامل عدم تمركز فكر و حواس‌پرتی را شناسایی كرد و در رفع آن‌ها كوشید. این عوامل، در اشخاص مختلف متفاوت است و می‌توان آن‌ها را به دو نوع تقسیم كرد: الف: درونی ب: بیرونی.
عوامل «درونی» به معنای اسبابی است كه در درون انسان جای دارد، مانند اندوه و اضطراب و نگرانی. كسی كه در دام این عوامل گرفتار آمد، باید حفظ قرآن را كنار نهد و نخست در نابودی این عوامل بكوشد. مراد از عوامل «بیرونی»، عوامل محیطی است؛ مانند سروصدا و صحنه‌های مشغول‌كننده. این امور از بازدهی حفظ می‌كاهد و چه بسا موجب دلسردی و نومیدی انسان می‌گردد.
6. انتخاب نوع قرآن
یكی از نكات بسیار مهم و مؤثر در حفظ قرآن، مسئله‌ی انتخاب قرآن است. باید از آغاز تا پایان حفظ، حتی برای مرور، از یك قرآن استفاده كرد. استفاده از قرآن‌های مختلف ذهن را دچار مشكل می‌كند و تصویر آیات و صفحات را به هم می‌ریزد. بهتر است، با توجه به مكان و زمان حفظ و مرور، از قطع‌های گوناگون یك قرآن استفاده شود؛ برای مثال در خانه و محل كار از قطع بزرگ و در غیر این موارد از قطع جیبی بهره برد. البته قرآنی كه انتخاب می‌شود، باید از ویژگی‌های زیر برخوردار باشد: الف: سادگی متن و زمینه ب: عدم ترجمه.
هنگام حفظ قرآن توجه به ترجمه ما را از مسیر اصلی حفظ دور می‌سازد. بنابراین، بهتر است پیش از آغاز حفظ درباره‌ی ترجمه، تفسیر اجمالی آیات و برخی از شأن نزول‌ها آگاهی به دست آورد.
7. آشنایی با زبان عربی
آشنایی با زبان عربی و ترجمه و تفسیر اجمالی آیات، در حفظ قرآن بسیار سودمند است. به خاطر سپردن كلمات و الفاظ، بدون توجه به معانی، كار حافظ را سخت می‌كند و سبب می‌شود آیات به طور صحیح در ذهن جای نگیرد. این امر چنان مهم است كه می‌توان آن‌را مؤثرترین عامل پیشرفت در حفظ قرآن به شمار آورد. آشنایی با زبان عربی، آیات را دلنشین‌تر می‌سازد و سبب علاقه و امیدواری فزون‌تر حافظ می‌گردد.
یادآوری
كسانی كه در اندیشه‌ی شركت در مسابقات سراسری قرآن به سر می‌برند، باید درباره‌ی تجوید قرآن آگاهی كافی داشته باشند. یادگیری احكام تجوید از دو راه امكان‌پذیر است: مربی و نوارهای قرآن. در این راستا، سفارش می‌شود علاقه‌مندان از همان آغاز قرآن را با رعایت تجوید به خاطر سپارند تا هنگام خواندن آیات لحن آنان از ویژگی احكام تجوید برخوردار باشد.
8. نوارهای قرآنی
حافظان باتجربه[1] بر این باورند كه گوش سپردن به نوارهای قرآنی برای حفظ كتاب خدا روشی نامناسب است؛ زیرا در این شیوه حافظ به جای تكرار پیوسته‌ی آیات به شنیدن بسنده می‌كند و حافظه را با تكرار كلمات ورزیده نمی‌سازد. اگر حافظه پیوسته به كار گرفته نشود، به تدریج سلول‌های مغز حالت اثرپذیری و ثمردهی را از دست می‌دهد و دیگر در برابر محرك‌ها به اندازه‌ی كافی حساسیت ندارد تا داده‌ها را بی‌درنگ بایگانی و حفظ كند.[2] رمز اصلی حفظ قرآن، تكرار الفاظ است نه شنیدن. به طور كلی، آفات گوش سپردن به نوار عبارت است از: 1. تنبلی حافظه 2. دیر به مطلوب رسیدن 3. سستی و مستحكم نبودن محفوظات.
البته گوش دادن به نوارهای قرآنی، برای فراگیری احكام تجوید و بالا بردن سطح آن، سودمند و در مواردی ضروری است.
________________________________________
[1] . همانند استاد شهریار. (ر.ك: چگونه قرآن را حفظ كنیم، ص 49»
[2] . ر.ك: آیین حفظ و تقویت حافظه، محمد حسین حق‌جو، ص 27 ـ 30. سید مجتبی حسینی


طبقه بندی: شیوه های حفظ،

طراحی پوسته از : ایران نقش (طراحی قالب وبلاگهای پارسی)
تمام حقوق این وبلاگ و مطالب آن متعلق به قــــافـــــــ و الـــقـــــرآنـــــــ الــــمجیــــــــــد - شرایط و عوامل حفظ قرآن می باشد.