تبلیغات
قــــافـــــــ و الـــقـــــرآنـــــــ الــــمجیــــــــــد
حفظ محفوظات
نگهداری محفوظات از مهمترین دغدغه‌های حافظان قرآن است. نگهداری محفوظات، صرف‌نظر از جنبه‌های شخصی آن، در روایات بسیاری نیز مورد تأكید قرار گرفته است. این موضوع، اهمیت نگهداری محفوظات قرآنی از دیدگاه اهل‌بیت علیهم‌السلام را می‌رساند، حتی در كتاب شریف اصول كافی فصلی... نگهداری محفوظات از مهمترین دغدغه‌های حافظان قرآن است. نگهداری محفوظات، صرف‌نظر از جنبه‌های شخصی آن، در روایات بسیاری نیز مورد تأكید قرار گرفته است. این موضوع، اهمیت نگهداری محفوظات قرآنی از دیدگاه اهل‌بیت علیهم‌السلام را می‌رساند، حتی در كتاب شریف اصول كافی فصلی وجود دارد به نام: «باب من حفظ القرآن ثم نسیه» علاقمندان می‌توانند به روایات این باب مراجعه كنند.
مضمون روایات مزبور همه حول یك محور است و ان این كه در روز قیامت، كه یكی از نام‌های آن یوم الحسره می‌باشد، بخشی از قرآن كه حفظ گردیده و سپس توسط حافظ فراموش شده، در صورت زیبا یا درجه والایی به شخص نمایانده می‌شود. سپس آن سوره فراموش شده به حفاظ خود می‌گوید، اگر تو مرا از یاد نبرده بودی الان به من دست می‌یافتی، ولی رهایم كردی و خودكرده را تدبیر نیست. شاید از همین باب است كه گروهی از فقهای شیعه قائل به وجوب نگهداری محفوظاتند. البته روایات دیگر هم وجود دارد كه مشعر به گناه نبودن فراموش كردن محفوظات است.
در منابع روایی اهل سنت نیز روایات بسیاری در زمینه ضرورت نگهداری محفوظات قرآنی وجود دارد. لحن این روایات در برخی موارد از روایات منقول از شیعه شدیدتر است.
ما در اینجا نه در شأن آنیم كه بخواهیم وجوب و حرمت را از این روایات برداشت كنیم و نه آن كه از خود فتوا بدهیم؛ اما آنچه مسلم است این كه پیامبر و ائمه معصومین علیهم‌السلام توجه ویژه‌ای به این امر داشته‌اند. غرض از ذكر روایات مزبور نیز این بود كه توجه كنیم نگهدای محفوظات چقدر مهم است. لذا شایسته است عوامل فراموش كردن محفوظات قرآنی و راه حلهای آنها به دقت بررسی شود.
در نگهداری محفوظات عوامل متعددی مؤثر است كه یك به یك آنها را مطرح می كنم :
1. شناخت جایگاه حفظ : كسی كه قرآن یا بخشی از آن را حفظ كرده ، باید بداند قدم در راه مباركی گذاشته كه افراد بسیاری از قرار گرفتن در این مسیر محروم مانده اند . لذا این توفیق خود را باید ارزشمند دانسته و آن را پاس بدارد . باید قدر خود را بداند . یكی از دلایل رها شدن و از بین رفتن محفوظات آن است كه ما قدر آن را نمی دانیم . اگر كسی رایانه ای را به ما هدیه بدهد ، به راحتی آن را از دست نخواهیم داد . چون به ارزشش واقفیم ؛ لذا با چنگ و دندان از آن مراقبت خواهیم كرد! حال در مورد حفظ نیز همین طور است . باید ارزش آن در نظرمان تقویت شود . وقتی ارزش حفظ محفوظات خود را بدانیم ، انگیزه ما برای نگهداری آن تقویت می شود و این انگیزه قوی است كه می تواند ما را به حركت وادارد . یكی از راه های وقوف به ارزش حفظ قرآن نیز ، دانستن جایگاه حافظ قرآن در نزد أهل بیت علیهم السلام است . به عنوان مثال در كتاب اصول كافی كه از معتبر ترین كتب روایی شیعه است ، بخشی به عنوان كتاب فضل قرآن وجود دارد . شما با مراجعه به این بخش می توانید روایات بسیاری را درباره ارزش حفظ قرآن به دست بیاورید. این روایات را در سلسله مقالاتی جداگانه به شما خوانندگان گرامی تقدیم خواهیم كرد.
قبل از تقدیم روایات به مطلبی اشاره می كنم : می دانید چرا در روایات ما نگهداشتن محفوظات از اصل حفظ مهمتر است . شاید به این دلیل: كسی كه قرآن را حفظ كرده به ارزش قرآن واقف بوده ، و الان كه آن را رها نموده است نیز آگاهانه چنین عملی از او سر زده . حال كسی كه آگاهانه خطا از او سر می زند باید بیشتر مؤاخذه شود و برای جبران خطایش باید بیشتر تلاش نماید.
2. حفظ ملایم : یكی از عوامل اساسی در از دست دادن محفوظات آن است كه حافظ فریب حافظه نیرومند خود را می خورد و به حفظ فله‌ای آیات قرآن می پردازد . شما برای حفظ آیات هر اندازه تعجیل كنید و سرعت به خرج دهید ، با همان سرعت در فرصت كوتاهی محفوظات خود را از دست خواهید داد . لذا هم در مرور و هم در حفظ، ملایم و با برنامه ریزی حساب شده ، عمل كنید . پیامبر اكرم صلوات الله علیه می فرمایند : أحب الأعمال إلى الله أدومها و إن قل.
نكته جالب آنكه بر اساس روایات ، آیات قرآن كریم معمولاً در قطعات كوچك بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم نازل می‌شد. در روایتی آمده است: «عن أبى عبد الرحمن السلمی انه كان یقرئ القرآن خمس آیات خمس آیات وذكر إن جبریل كان ینزل به كذلك». پس شما باید بر اساس ظرفیت و آمادگی روحی خود به این امر مبادرت ورزید و چه در حفظ و چه در مرور زیاده‌روی نكنید؛ حتی فراتر از این را می‌گویم: شما همیشه باید مقداری گرسنه یا تشنه از سفره یا سرچشمه قرآن برخیزید. تمام اشتیاق خود را یكباره خرج نكنید. یكی از اساتید اخلاق می‌فرمود: شما وقتی به جلسه دعای كمیل می‌روید، لزومی ندارید تا آخر جلسه بنشینید و بعد هم با چنان خستگی‌ای جلسه را ترك كنید كه تا هفته‌ها آن دور و برها پیدایتان نشود؛ بلكه تا مقداری كه حالت روحی شما اجازه می‌دهد، و لو ده دقیقه، كافی است. همه اشكهای عمرتان را درهمان یك جلسه بیرون نریزید. در مورد حفظ یا مرور قرآن هم همین‌طور است. بنا بر روایتی از امام صادق علیه‌السلام، اگر حداقل مقدار تلاوت روزانه قرآن 50 آیه باشد، كافی است . اگر حال داشتید، بیشتر بخوانید. پس یادتان باشد كه:
رهرو آن نیست كه گه تند و گهی خسته رود رهرو آن است كه آهسته و پیوسته رود
3. مرور مداوم: بعد از حفظ تا مدتی به طور مستمر باید محفوظات روز قبل مرور شود . ما كه از پیامبر بالاتر نیستیم . پیامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم همیشه محفوظاتشان را مرور می‌فرمودند. در روایت است كه سالی یك بار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم كل قرآن را بر جبرئیل علیه‌السلام عرضه می كرد و در آن سالی كه رحلت فرمود، دوبار آن را عرضه كرد. علاوه بر این، پیوسته آن را بر اصحاب خود تلاوت می كرد و آنان نیز برای حضرت می‌خواندند و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم آن‌قدر در این كار مبالغه می‌فرمود كه آیه قرآن نازل شد: لاتحرك به لسانك لتعجل به. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم الگوی ماست: فقد كان لكم فی رسول الله أسوة حسنة. مرور مداوم باید از اصول زندگی یك حافظ قرآن باشد. در اتوبوس، در صف نانوایی، قبل از آمدن استاد به كلاس درس، هنگام ظرف شستن در خانه، در پارك، در پیاده‌روی، در هنگام كارهایی كه به تمركز نیاز ندارد، و ... اینها همه و همه فرصت‌هایی است كه باید از آنها برای مرور بهره گرفت.
4. تنوع در شیوه مرور : اگر مرور به همان شیوه معمولش انجام بگیرد، محاسن بسیاری دارد كه مهم‌ترین آن بهره‌مندی از ثواب تلاوت است.
اما برخی از حافظان قرآن همیشه از كمبود وقت می‌نالند. برای اینان شیوه‌ای وجود دارد كه در كمتر از سه دقیقه می‌توانند یك جزء كامل را مرور كنند؛ بدین ترتیب كه فقط رئوس آیات در حد دو سه كلمه را به ترتیب از اول به آخر مرور نمایند. من حافظانی را می‌شناسم كه بی‌وقفه قرآن را به همین ترتیب از اول به آخر و به عكس از آخر به اول یك در میان و ... می‌خوانند. باور كنید اینها از همان روز اول به این صورت مهارت نداشته‌اند؛ بلكه با استمرار به چنین مهارتهایی دست یافته‌اند.
فایده این كار: اولاً، در مواقعی كه فرصت كمی برای مرور وجود دارد، خیلی مفید است. ثانیاً، برای تصویرسازی محل آیات و ترتیب آنها خیلی اهمیت دارد. بیشتر حفاظ هنگام مرور اگر ابتدای آیه را به خاطر بیاورند، تا انتهای آن یك‌نفس و بی‌وقفه جلو می‌روند، اما مشكل در این است كه ابتدای آیه به خاطرشان نمی‌آید. با این روش، این مشكل به سادگی حل می‌شود؛ حتی برای ترتیب صفحات نیز می‌توان از همین شیوه استفاده كرد. یعنی رئوس آیات ابتدا یا انتهای صفحات را به ترتیب تلاوت نمود. این روش یكی از تمرینهای كلاسی قرآن‌آموزان جامعه‌القرآن است.
5. عوامل معنوی: از اثر گذارترین عوامل تقویت و تثبیت محفوظات توجه به معنویات است. گناه توفیق انس با قرآن را از انسان سلب می‌كند. دوستانی را می‌شناسم كه در آستانه حفظ كل بودند، اما به خاطر یك رفتار بیجا یا بی‌احترامی به قرآن آنچنان توفیق از آنها گرفته شد كه الآن دریغ از توفیق تلاوت یك آیه. عزیزان خیلی مواظب باشید! قرآن است، قرآن را ساده نگیرید، برترین كتاب الهی است، باید به آن عشق بورزید. برخی از افراد نمی‌دانند چگونه شوخی كنند و لذا گاهی به شوخی سبب می‌شوند به ساحت پاك این كتاب توهین شود. خیلی مواظب باشید! مبادا كسی را از این رو كه حافظ قرآن نیست، مسخره كنید! یا خدای ناكرده بخواهید با محفوظات خود به كسی فخر بفروشید! عامل برتری فقط تقوا و عمل است نه حفظ قرآن: و اتقوا الله و یعلمكم الله و الله بكل شیء علیم . از یكی از اساتید اخلاق درباره حفظ قرآن سؤال شد، فرمود: حفظ قرآن واجب نیست، اما خواندن رساله و دانستن احكام شرعی واجب است. روز قیامت اول از نماز و واجبات و محرمات می‌پرسند. وقتی از این مواقف عبور كردید، تازه نوبت به مستحبات و حفظ قرآن و ... می‌رسد. مبادا به دلیل حافظ بودن به كسی فخر بفروشید! حافظان قرآن نور چشمان ما هستند. به تعبیر روایات حافظان، عارفان بهشت‌اند، اما یادمان باشد كه حجاج بن یوسف، طلحه و زبیر، عمر، ابوبكر، عایشه، عمرسعد و بسیاری دیگر مانند آنان، حافظ قرآن بوده‌اند. حفظ قرآن به تنهایی هیچ وقت نمی‌تواند باعث سعادت كسی بشود، مگر در پرتو عمل و اخلاص. نیتمان را خالص كنیم و به خاطر خدا قرآن را حفظ كنیم، نه لقب حافظ قرآن یا فلان مدرك یا فلان جایزه. اگر حفظ و مرور به خاطر خدا باشد، مطمئن باشید بهترین راه و برترین كار را انتخاب كرده‌اید. ما برای حفظ و توفیق نگهبانی از محفوظات واقعا باید از خدا مدد بگیریم. باید تضرع كنیم تا خدا این توفیق وسعادت را برایمان رقم بزند. قرآن، كتاب خداست و تا او نخواهد، شیرینی آن در كام ما نخواهد نشست.
6. تنوع در كار با قرآن : یكی از عوامل دلزدگی و در نتیجه دور شدن از قرآن این است كه حافظ پس از مدتی خسته می‌شود و تكرار مداوم او را دلزده می‌كند. قرآن مظروف زیبایی است كه برای استفاده خوب از آن، باید آن را در ظرف هم شأن خودش مورد استفاده قرار داد. بهترین حافظ قرآن باید بهترین قاری، بهترین مفسر، بهترین مترجم هم باشد. رشته‌ها و معارف قرآنی الی‌ماشاءالله متنوع است. لذا برای حفظ و مرور باید از این تنوع بهره گرفت.
حافظی كه با مقامات و دستگاه‌های صوتی در تلاوت تحقیق و ترتیل و ... آشناست، از یك تلاوت زیبا یا مثلاً از نحوه اجرای خود لذت می‌برد. طبیعی است كه این لذت كشش بیشتری برای او ایجاد می‌كند و انسش با قرآن بیشتر می‌شود، اما كسی كه همیشه با یك لحن كسل‌كننده و یكنواخت می‌خواند، اگر كارش ادامه یابد، چیزی جز معجزه نخواهد بود.
حافظان موفق معمولاً قاریان موفقی هم هستند؛ مثلا استاد حاج‌ابوالقاسمی، حجت‌الاسلام طباطبایی مدیریت جامعه‌القرآن، استاد دباغ، استاد پرهیزگار، و نیز در حافظان غیر ایرانی این امر مشهودتر است. رشته دیگر رشته خطاطی یا مثلاً تذهیب است. اینها همه به حافظ كمك می‌كند تا به دور از یك تكرار ممل، محفوظات خود را تثبیت نماید و از تلاوت قرآن لذت ببرد.
نكته دیگری كه در تلاوت باید لحاظ شود، آن است كه در هر زمان و مرحله‌ای از حفظ تلاوت ویژه آن مرحله لازم است. قبل از شروع، حافظ ابتدا باید آیه مورد نظر را با تلاوتی بسیار نرم و آرام به انجام برساند تا در طی این تلاوت اولاً روخوانی خود را تقویت كند. ثانیاً، اگر مشكلی دارد به این نحو آن را متوجه شده و برطرف نماید و آیه را از همان ابتدا غلط حفظ نكند. ثالثاً، تلاوت با صدای بلند و سرعت آرام و شمرده، مطلب را در عمق ذهن جای می‌دهد.
به‌طور كلی برای حفظ هر مطلبی، وقتی حفظ دوام بیشتری خواهد داشت كه حافظ برای آن از تمام حواس خود استفاده كرده باشد؛ یعنی هم آیه را دیده باشد، هم خوانده باشد و هم شنیده باشد. به همین جهت بعضی از اساتید به كتابت هم سفارش می كنند تا از حس لامسه نیز بهره جسته باشد .
7. برنامه‌ریزی: هم برای مرور و هم برای حفظ باید برنامه‌ریزی كرد. این برنامه‌ریزی حتما باید مكتوب باشد. در برنامه‌ریزی همان‌طور كه قبلاً گفتم، باید ظرفیت روحی و استعداد و شوق خود را در نظر گرفت. یكی دیگر از نكات مهم در برنامه‌ریزی، توجه به میزان محفوظات است؛ مثلاً كسی كه حافظ كل است، باید برای مرور روزانه‌اش چیزی در حدود یك جزء را پیش‌بینی كند. خلاصه این تناسب را باید در مقایسه با محفوظات مراعات نمود. خوب است برای برنامه‌ریزی از یك استاد موفق كمك بگیرید. برنامه خوب، اگر با عمل همراه باشد، خیلی كار را پیش می‌برد. مسائل زیادی را باید برای برنامه‌ریزی در نظر گرفت؛ از جمله: زمان حفظ یا مرور، میزان حفظ و مرور و ... .
8. عوامل جسمی: كسی كه می‌خواهد محفوظاتش از دستش نرود، باید مقداری به وضعیت جسمانی خود برسد. معروف است كه البِطْنةُ تُذْهِبُ الفِطْنةَ؛ شكم‌پرستی كندذهنی می‌آورد. نباید پرخوری كرد. علت این امر را مفصلاً در سلسله مقالات آشنایی با حافظه در نشریه سروش وحی آورده‌ام. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم می‌فرمایند: "ما ملأ ابن آدم وعاءً شراً من بَطْنٍ ، حَسْبُ ابن آدم أكلات یُقِمْنَ صُلْبَه، فإن كان لا محالة فثلثاً طعاماً، وثلثا شرابا، وثلثا لنفسه." برای تقویت حافظه خود از عواملی كه مؤثرند، كمك بگیرید. درباره نحوه به‌خاطرسپاری مطالب، باید مطالعات زیادی داشته باشید. رژیم غذایی مناسبی را برای خود تدارك ببنید، خورد و خوراكتان بر اساس مبنا باشد و همه‌چیزخوار نباشید.
9. مصحف: مرور یا حفظ از دو نوع مصحف می‌تواند صورت بگیرد: یكی مصحف ویژه حفاظ و دیگری مصحف مجَزّأ (جزء جزء). من در مورد قطع و نوع مصحف از اساتید مختلفی پرس‌وجو كردم و به این نتیجه رسیدم كه مهم‌ترین نكته آن است كه از ابتدا تا انتهای حفظ باید از مصحف واحدی استفاده كرد؛ یعنی قطع یا نوع مصحف را نباید پیوسته عوض نمود. این كار در تصویر سازی و یادآوری محل آیات مشكل ایجاد می‌كند.
بهترین مصحف برای حفظ باید ویژگیهای زیر را داشته باشد.
یك: اول هر صفحه‌ای از آن پیوسته با اول آیه شروع شود و انتهای هر صفحه با انتهای آیه، پایان پذیرد. نمونه بارز این نوع، قرآنهای رسم‌الخط عثمان طه است. عزیزانی كه مقیدند از رسم‌الخط شیعیان استفاده كنند، می‌توانند از برخی نسخه‌های قرآن به خط استاد نیریزی كه همین ویژگی را دارد، استفاده كنند.
دو: بهتر است در مصحف انتخابی، ابتدای هر جزء از ابتدای صفحه شروع شود.
سه: قطع مصحف نباید تغییر زیادی داشته باشد. بهترین قطع، قطع وزیری است، ولی چون این قطع برای نقل و انتقال دشوار است، بسیاری قطع رقعی را ترجیح می‌دهند. من خودم در منزل از قطع وزیری استفاده می‌كنم و در كلاس یا بیرون از منزل از قطع رقعی و همان مصحف چاپ مدینه منوره.
سؤال: چرا بسیاری از اساتید از مصحف مجَزّأ استفاده می‌كنند.
جواب: چون استفاده از آن راحت است و به راحتی در جیب جای می‌گیرد. (تذكر: هیچ وقت قرآن كریم را در جیب شلوار خود نگذارید یا هنگام تجدید وضو آن را نزد خود نگاه ندارید!).
استفاده از مصحف مجزّأ فقط برای مرور و آن‌هم در مواقعی توصیه می‌شود كه كلمه‌ای یا آیه‌ای فراموش شود و بعد از مقداری فكر به خاطر مبارك نیاید. لذا از روی ناچاری و برای یادآوری از آن استفاده می‌شود. استفاده متناوب از قطع وزیری و جیبی با هم، هرگز توصیه نمی‌شود.
چهار: هرچه تذهیبهای داخل مصحف ساده و كم شاخ و برگ‌تر باشد، بهتر است.
پنج: ضرورتاً حفظ شما باید از مصحف بدون ترجمه باشد. شما می‌توانید برای دانستن ترجمه و معانی آیات، قبل از حفظ آیه، معنا را از مصحف دیگری مطالعه كنید و سپس معانی دشوار را در حاشیه مصحف مخصوص حفظ خود بنویسید. مؤسسات قرآنی بسیاری را دیده‌ام كه به قرآن‌آموزان خود، مصحف جیبی با ترجمه مكتوب در زیر آیه را پیشنهاد می‌كنند. اما من شما را به شدت از این كار نهی می‌كنم. البته مستحضرید كه ترجمه برخی از مصحفهای چاپ شده، در صفحه روبه‌روی آنها قرار گرفته كه بنا بر اجماع اهل فن، استفاده از چنین مصحفهایی جایز نیست.
شش: به مصحف خود عشق بورزید. به آن برسید. از همان ابتدای شروع كار، مصحف خود را جلد كنید. اگر می‌ترسید قرآن خواندن علنی شما موجب ریا شود، می‌توانید قبل از جلد نایلونی مصحف، آن را با كاغذ سفید و بدون خط معمولی یا كاغذ كادویی ساده و زیبا، جلد نمایید. اگر دوست داشتید كمی عطر یا ادكلن (كه محتوی الكل نجس نباشد) مورد علاقه خود را به مصحفتان بزنید تا بوی خوش آن جذابیت بیشتری برایتان ایجاد نماید. عطر را به لبه پارچه‌ای شیرازه مصحف بزنید. برای ادكلن هم كمی شیشه آن را از مصحف دور كنید؛ زیرا از فاصله نزدیك، سبب خیس شدن ورق مصحف یا تغییر رنگ صفحه آن می‌شود. از قرار دادن برگ گل، كاغذ ضخیم و امثال اینها در داخل مصحف پرهیز كنید. مراقب باشید لبه ورقهای آن تا نخورد. برخی را دیده‌ام كه برای علامت‌گذاری، لبه ورقه را تا می‌زنند. این كار صحیح نیست. مصحفتان را تمیز و زیبا نگهدارید.
تذكر: این بدان معنی نیست كه از ترس كثیف یا مندرس شدن از مصحفتان استفاده نكنید. من مصحف مخصوص حفظ چند استاد حفظ را وقتی مشاهده می‌كردم، روی آن از شدت ورق زدن و استفاده كردن، سیاه سیاه شده بود. یكی از اساتید بنده می‌گفت: اگر كتاب خوبی پیدا كردی، آن را به جای اینكه بخوانی، باید بخوری! معمولاً كتابهای درسی برخی از شاگردان كم‌كار، تمیز و نو به نظر می‌آید و آنان این را افتخاری برای خود برمی‌شمرند؛ حال آنكه افتخار در این است كه شما در عین كار و مطالعه زیاد، كتاب خود را تمیز نگاه بدارید.
هفت: مناسب‌ترین رنگ برای صفحه مصحفِ انتخابی، رنگی است كه چشم را خسته نكند، بر خلاف رنگ سفید. مصحفهایی كه صفحه آنها گلاسه و سفیدِ براق است، موجب خستگی زودرس چشمان شما می‌شود. نارنجی كم‌رنگ، رنگ مناسبی است. در این مورد سلیقه شما هم بی‌تأثیر نیست.
هشت: مصحفی را انتخاب كنید كه كاغذهای سبكی داشته باشد و وزن مجموع آن كم باشد. معمولاً كاغذهای گلاسه خیلی مرغوب، وزن مصحف را خیلی سنگین می‌كند.
نه: اینكه مصحف رسم‌الخط چه كسی باشد و چاپ كجا، در نورانیت و توفیق بیشتر در امر حفظ تأثیر دارد. سعی كنید از قرآنی كه توسطان محبان ولایت و شیعیان امیرالمؤمنین علیه‌السلام با ویژگیهایی كه برشمردم، استفاده نمایید. نگویید یافت نمی‌شود. باید مقداری زحمت بكشید و دنبال چنین نسخه‌ای بگردید. قرآنی كه دكتر سیدمحمدحسین طباطبایی از روی آن حفظ كرده بود، این موضوع در آن مورد لحاظ قرار گرفته بود. حال اگر مصحف مورد نظرتان را پیدا كردید، می‌توانید چند نسخه از آن را تهیه نمایید تا اگر در سالهای بعد نایاب شد و به آن نیاز پیدا كردید، با مشكل روبه‌رو نشوید. امروزه اكثر حفاظ از مصحف عثمان طه استفاده می‌كنند. تقریباً می‌توان گفت مصحف عثمان طه، مصحف استاندارد و بین‌المللی حفاظ است. این نكته برای عزیزانی كه قصد شركت در مسابقات بین‌المللی را دارند و مقید به ارائه حفظ با شماره آیه و صفحه هستند، بسیار حائز اهمیت است.
10. مباحثه: مباحثه یعنی اینكه حافظ در جمعی كه حد اقل از دو نفر تشكیل شده باشد، حفظ خود را ارائه دهد. بهترین تعداد افراد برای مباحثه، سه نفر است. اگر دو نفر باشند در بسیاری از مواقع با عدم حضور یكی از آن دو، بحث تعطیل می‌شود. اگر هم بیشتر از سه نفر باشند، هم پیشرفت كار كم می‌شود و هم مدیریت جمع دشوار می‌گردد و پس از مدتی كه افراد جمع با یكدیگر صمیمیت بیشتری پیدا كردند، جلسه مباحثه به گعده‌ای دوستانه تبدیل می‌شود و از هدف اصلی خود باز می‌ماند. مباحثه در مرحله بعد از حفظ است. حفظی كه بدون مباحثه باشد، بسیار كم پیش می‌آید كه تثبیت شود و قابل بازیابی باشد، مگر به كوشش بسیار زیاد حافظ. در حقیقت مباحثه راه میانبری برای تثبیت محفوظات است و كمك شایانی می‌كند.
مباحثه خواص ارزشمندی دارد؛ از جمله اینكه وقتی شخص به تنهایی به حفظ آیات می‌پردازد، ممكن است كلمه یا اعراب كلمه یا ترتیب آیه‌ای را اشتباه بخواند. در مباحثه این اشكال به‌وسیله همبحث معلوم می‌شود و حافظ به رفع آن اقدام می‌كند. در مباحثه اشكالات روخوانی، تجویدی و ... معلوم و رفع می‌شود. لازم است هنگامی كه حافظ در مباحثه محفوظات خود را ارائه می‌دهد، رفیق همراه او، محفوظات تلاوت‌كننده را با متن مصحف تطبیق دهد و برای تشخیص صحت و سقم محفوظات رفیقش به حافظه خود اتكا نكند. قاعده كلی در مرور آن است كه حافظ به قرآن مراجعه نكند. تنها جایی كه از این قاعده استثنا شده، همین‌جاست كه همبحث حافظ حتماً باید با مراجعه به متن از صحت تمام محفوظات رفیقش مطمئن شود. معمولاً حفاظ موفق تا چندین سال حفظ خود را مباحثه می‌كنند. اگر شما تا كنون به این مسئله توجه نداشته‌اید، خوب است همین الآن به دنبال همبحث خوش‌قول و خوبی بگردید و مباحثه با او را شروع كنید. سعی كنید به هیچ قیمتی او را از دست ندهید كه از طلا هم ارزشمندتر است.
نكته‌ای كه در مباحثه مهم است، فعال بودن آن است. دوستان همبحث باید ابتكار داشته باشند و به صورتهای گوناگون آیات محفوظه یا شماره آنها را از همدیگر بپرسند. خوب است فرد تلاوت‌كننده در مباحثه با قرعه انتخاب شود تا به این ترتیب همیشه تمام افراد با آمادگی كامل در بحث شركت نمایند. اگر برای افراد متخلف در تپقها یا خطاهای حفظ جریمه‌های مناسب (نه سنگین)، یا برعكس برای ارائه خوب آنها جایزه در نظر بگیرند، بحث شیرین و جذاب‌تر می‌شود.
11. میزان محفوظات: برای یك حفظ موفق باید مقدار محفوظات را با توجه به استعداد، علاقه، وقت و ... تنظیم كرد . این‌گونه نباشد كه بدون تصمیم قبلی مصحف را بردارید و تا هر جا كه شد، حفظ كنید. این روش موفق نیست. شما باید آیات را برای مرور یا حفظ تقسیم كنید. نحوه تقسیم نیز متفاوت است. برخی آیه را مبنا قرار می‌دهند؛ مثلاً روزی 5 آیه. برخی دیگر صفحه، برخی سطر و برخی دیگر ركوعات را مبنا قرار می‌دهند. برای حفظ مناسب‌ترین معیار تقسیم میزان محفوظات براساس سطر است و برای مرور مناسب‌ترین میزان، صفحه است. در قرآنهای با رسم‌الخط عثمان طه، هر صفحه 15 سطر دارد. غالب افراد با استعدادی متوسط می‌توانند به راحتی روزانه ده سطر را حفظ كنند. این كار در ابتدای شروع حفظ وقت بیشتری را از آنها می‌گیرد، ولی هر چه محفوظات بیشتر می‌شود، سرعت حفظ نیز افزایش می‌یابد.
به خاطر دارم كه در ابتدای جزء یك برای حفظ ده سطر چیزی نزدیك به یك ساعت وقت نیاز داشتم (بدون مرور)، اما در جزء سوم همان مقدار را در حدود 15 الی 20 دقیقه حفظ می‌شدم. به همین جهت است كه در سرعت سیر محفوظات می‌گویند حفظ جزء یك از جزء دو سخت‌تر است و جزء دو از جزء سه و ... . اینكه در روایت داریم حفظ قرآن سبب تقویت حافظه می‌شود، واقعاً راست و سخن فوق‌العاده‌ای است. من به كسانی كه برای تقویت حافظه خود به این در و آن در می‌زنند، سفارش می‌كنند بیایند و قرآن را حفظ كنند كه اگر حفظ قرآن هیچ خاصیتی هم نداشته باشد (كه خواص فراوانی دارد)، همین ویژگی آن برای ارزشمند بودنش كافی است.
پس از برنامه‌ریزی برای میزان محفوظات روزانه، نوبت به برنامه مرور روزانه می‌رسد. هر آیه‌ای كه برای بار اول حفظ می‌شود، حداقل به مدت یك هفته هر روز باید مرور شود و پس از آن می‌توان فاصله‌های بین دفعات مرور را تقلیل داد تا محفوظات مانند سوره حمد برای حافظ ملكه شود. اگر حفظ اولیه و مرور آن خوب انجام شود، شما برای از دست دادن محفوظات خود اصلاً نگران نباشید؛ چون در صورت از دست رفتن آن با یك مرور جزئی به سادگی همه را مجدداً به خاطر خواهید آورد، اما اگر حفظ اولیه شما ضعیف بوده یا مرور اولیه‌تان منظم و به میزان لازم نبوده باشد، پس از مدت كوتاهی محفوظات خود را از دست خواهید داد. میزان مرور هم باید در مقایسه با كل محفوظات باشد كه قبلا به آن اشاره كردم.
عزیزان حافظ در اینجا توصیه بسیار مهمی برای شما دارم كه هشتاد درصد حفاظ به آن عمل نمی‌كنند و به همین دلیل بعد از مدتی، هم محفوظاتشان را از دست می‌دهند، هم اعتماد به نفسشان را و هم انس با قرآن را. همیشه این شعار را آویزه گوش خود قرار دهید: «كیفیت، مهمتر و بهتر از كمیت است». دوستان فریب حافظه خود را نخورید. اگر شما روزانه ده سطر حفظ كنید، مطمئن باشید بعد از دو سال و اندی حافظ كل قرآن خواهید بود. عجله نكنید . كند و بطیئ هم عمل نكنید. شاید شما فكر كنید كه بیش از این می‌توانید حفظ كنید و برنامه‌تان را تغییر دهید و حفظ روزانه‌تان را افزایش دهید، ولی همین افزایش سرعت كیفیت را پایین می‌آورد . لذا همان طور كه قبلا هم گفتم، با همان سرعتی كه حفظ كرده‌اید، محفوظات خود را از دست می‌دهید. بیایید به جای افزایش سرعت خود، حافظه و انرژی افزوده‌تان را در افزایش كیفیت خود به كار بگیرید. این كار می‌تواند هم در زمینه مرورِ بیشتر باشد و هم در زمینه شناخت مفاهیم و كار در درك معنای محفوظات. گفته‌اند: اَلدَّرسُ حَرفٌ وَ التَّكرارُ ألْفٌ. شما یك كلمه را آموخته‌اید، ولی برای اینكه در ذهنتان جای بگیرد و ملكه شود، باید هزار بار آن را تكرار نمایید. مگر شما برای لقب حافظ كل بودن به حفظ قرآن می‌پردازید كه این همه عجله می‌كنید!؟ اگر می‌بینید دوست دارید زودتر حافظ كل شوید و شهوت حفظ كل وجودتان را گرفته، بدانید كه این از وسوسه‌های شیطان است. هر كسی شیطان متخصص خود را دارد. شیطانِ حافظان قرآن نیز برای اینكه آنها را از این توفیق عالی محروم نماید، نخستین دری كه از آن وارد می‌شود، همین است كه: چرا آن‌قدر آرام حفظ می‌كنی! بجنب! ببین فلانی كل قرآن را شش‌ماهه حفظ كرد! ببین نصف توست! این استاد یا مؤسسه فكر كرده، من كندذهنم! و ... .
به جای عجله در كمیت، به كیفیت بپردازید. این حرف من نیست؛ این تجربه چندین ساله مؤسسات مختلف در زمینه حفظ قرآن است.
صد هزاران طفل سر ببریده شد تا كلیم الله صاحب دیده شد
حافظان بسیاری بوده‌اند كه به خاطر سرعت دادن به حفظ خود یا بی‌تجربگی برنامه‌ریزان از ادامه حفظشان محروم شده‌اند؛ اما الآن نگارنده این سطرها به شما می‌گوید از این راه نروید كه رو به تركستان است و شما را به كعبه مقصود نمی‌رساند. وقتی شما در یادآوری محفوظات مشكل داشته باشید، اعتماد به نفستان را هم از دست خواهید داد؛ زیرا خیال می‌كنید حافظه خوبی ندارید و این باعث می‌شود در جنبه‌های دیگر زندگی نیز ناموفق عمل كنید. شما اگر چند سوره از قرآن را به خوبی به یاد داشته باشید، همان مقدار كم اعتماد به نفس شما را افزایش خواهد داد، و همین‌كه می‌بینید به راحتی آیات را به یاد می‌آورید، علاقه بیشتری به قرآن و ادامه حفظ خود پیدا می‌كنید. من حافظی را می‌شناسم كه قرآن را در طول سی سال حفظ كرده است، آرام و پیوسته. یادتان باشد آنچه مهم است انس با قرآن است و بهره گیری از آموزه‌های آن نه اتمام حفظ.
12. مكاتبه و مراجعه: نوشتن آیات در تثبیت آن در حافظه كمك می‌كند. اساتید حفظ بسیاری را می‌شناسم كه از رهگذر همین كتابت، خط خوشی هم دارند. پیش از این اشاره كردم كه برای رسوخ بیشتر مطلب در حافظه، باید از حواس بیشتری بهره گرفت كه از جمله آن كتابت است. روش كتابت در مورد خردسالان اثر فوق‌العاده‌ای دارد. روش دیگری هم برای مرور محفوظات وجود دارد به نام مراجعه. در این روش حافظ از یك برگه سفید كه به اندازه قرآن مورد استفاده او باشد، استفاده می‌نماید. در این حالت حافظ هنگام مرور برگه را روی صفحه قرار می‌دهد تا آیات را نبیند و سپس هر جا كه با مشكل مواجه شد، معادل آن محل را روی برگه علامت‌گذاری می‌كند و در مراجعات بعدی بیشتر به آن می‌پردازد. مدتی پیش روشی به ذهنم رسید كه تركیبی از دو شیوه كتابت و مراجعه بود. خود یك جزء آن را آزمایشی و برای مشاوره با اساتید انجام دادم، اما موفق به اتمامش نشدم. الحمدلله اكنون خرسندم كه سرور ارجمندم استاد و حافظ كل قرآن حجت الاسلام و المسلمین احمدپور با تفاوتی اندك از آنچه در نظر داشتم، به تكمیل و عملی ساختن این طرح پرداخته و آن را به رشته تحریر درآورده است. امیدوارم این اثر هر چه زودتر به طور كامل چاپ شود و در اختیار علاقه‌مندان قرار گیرد كه خدمت بسیار بزرگی است. طرح به این صورت است كه تصویر صفحات قرآن به رسم الخط عثمان طه به همان صورتی كه چاپ شده اسكن شود. سپس به كمك رایانه آیات موجود در صفحه محو شود و درجه وضوح آن تا 95 درصد كاهش داده یابد. این كاهش وضوح، علائم وقف و ابتدا، شماره آیات، حواشی صفحه و شماره صفحه را شامل نمی‌شود. همچنین سه كلمه از آیه ابتدای هر صفحه، به طور كامل نمایش داده می‌شود. وقتی مجموعه كامل و چاپ شود، قرآنی در پیش روی حافظ قرار خواهد گرفت كه ویژه مرور محفوظات است و او می‌تواند از روی این قرآن، بدون اینكه آیه‌ای را ببیند، به مرور آنها بپردازد. مرور به این صورت است كه حافظ همزمان با تلاوت، مسیر آیه‌ای را كه دارد آن را تلاوت می‌كند، با چشم خود دنبال نماید. با این روش محل آیات و صفحات به طور كامل در ذهن حافظ تصویرسازی می‌شود. قابلیت مهم دیگر این كار آن است كه حافظ محلهایی را كه در آن یادآوری محفوظات صحیح یا سریع نیست، با مداد پر رنگ و پس از رفع اشكال آنها را پاك می‌كند. حسن دیگر این قرآن آن است كه وقتی در دست استاد شخص حافظ یا هم‌بحث او قرار بگیرد، چون علامت‌گذاری شده است، در یك نظر كوتاه نقاط ضعف حفظ او معلوم می‌شود و جهت پرسش مورد استفاده قرار می‌گیرد.
14. شركت در محافل و حلقات حفظ: كسانی كه در حال حفظ هستند یا حفظشان به پایان رسیده، برای نگهداری محفوظات و ادامه كار حتما باید خود را در فضاهایی قرار دهند كه آكنده از انس با قرآن مجید است. از همین رو، اساتید حفظ معمولا به شاگردان خود توصیه می‌كنند كمتر به مسافرتهای تفریحی و ... بپردازند؛ چون از فضای معنوی قرآن دور می‌شوند و كارشان سخت‌تر می‌شود. در فضای غیر قرآنی بسیاری از حفاظ خجالت می‌كشند علناً به حفظ یا مرور بپردازند (در صورتی كه این خجالت وجهی ندارد و بقیه باید از اینكه قرآن نمی‌خوانند، خجالت بكشند). به‌علاوه، بسیاری از مواقع در مسافرتها، عوامل مختلفی حافظ را از ادامه دادن برنامه و سیر اصلی باز می‌دارد كه یا باید اراده‌ای قوی داشت تا بتوان بر این امور فائق آمد یا اینكه برنامه‌های تفریحی یا مسافرتهای خود را باید همراه با دیگر دوستان قرآنی حافظ انجام داد. شاید به همین جهت در خانواده‌هایی كه پدر، مادر و دیگر اعضای خانه اهل قرآن‌اند، حفاظ بیشتر و موفق‌تری تربیت می‌شوند. چون هیچ‌گاه فضای معنوی قرآنی را از دست نمی‌دهند؛ حتی در مسافرت، تفریح، بازی و ... .
من از شما دوست عزیز هم تقاضا می‌كنم كه اگر از چنین نعمت و خانواده‌ای محروم هستی، ساختار شكن باش. بر فضای فعلی خانواده‌ات تأثیر گذار باش. منفعل نباش. بگذار دیگران از تو تأثیر بگیرند. همچنین از اهداف آینده‌ات این باشد كه خانواده‌ای با فضای قرآنی تشكیل دهی تا نسلی قرآنی را در پی داشته باشی.
شاید بگویید: «حفظ قرآن به آرامش فكری و مسافرت و تفریح نیاز دارد». من هم با شما موافقم. توصیه بسیاری از علما و اساتید هم همین است. اما تجربه نشان داده اگر تفریح و مسافرت و كار برای حافظ قرآن در فضای نورانی قرآنی نباشد، در اغلب موارد به جای تأثیر حافظ بر محیط، محیط بر حافظ اثر می‌گذارد. البته این امر كاملا طبیعی است. كسی كه می‌خواهد در ورزش ژیمناستیك استاد شود، در خیابان یا میدان شهر نمی‌تواند؛ بلكه به تمرین مستمر نیاز دارد و سالن مخصوص و دوستانی كه مشوق او باشند و همكارانی كه اشتباهات او را به او متذكر شوند.
بنابراین حافظ باید پیوسته با محافل قرآنی و حلقات حفظ قرآن ارتباط داشته باشد. اگر در شهر و روستای شما چنین محافلی وجود ندارد، خود شما به راحتی می‌توانید در مسجد محل، چند دقیقه قبل یا بعد از نماز، جلسه تلاوت قرآن راه بیندازید. مطمئن باشید مردم استقبال خواهند كرد. در مؤسسات قرآنی هم حلقه‌های مباحثه یا آموزش قرآن وجود دارد كه می‌توانید با اجازه مسئولان آنها شما هم در آن شركت كنید.
16. تردید یا تكرار با نوار: استماع و استفاده از نوار را برخی از اساتید یكی از اركان اصلی حفظ قرآن به شمار می‌آورند. قرآن كریم در موارد متعددی سمع را بر بصر مقدم داشته است. این نكته، شاید به نقش اساسی استماع در قوت حفظ اشاره داشته باشد. استماع نوار تأثیرات متعدد و مفیدی دارد؛ از جمله: حافظ خطاهای خود را متوجه می‌شود، اشتباهات تجویدی خود را تصحیح می‌كند، اگر از مرتلهای با الحان زیبا استفاده كند، لحن تلاوتش هم تأثیر می‌پذیرد و زیباتر می‌شود. همچنین نوار باعث می‌شود تا از حس شنوایی استفاده شود و آیه بیشتر در حافظه‌اش جای گیرد و ... .
اما یك مسئله اساسی، كه اغلب دست‌اندركاران حفظ از آن غافل‌اند، این است كه حفظ شما نباید متكی به صوت یا لحن نوار باشد. به عبارت دیگر، شما اول باید بدون شنیدن نوار آیه را حفظ كنید و وقتی آیه به طور كامل در ذهن شما نشست، آن وقت برای مرور یا اطمینان از صحت حفظ، به استماع نوار بپردازید. می‌دانید چرا؟ چون وقتی شما با لحن خاصی آیه را حفظ می‌كنید، بعدها اگر آیه با لحن دیگری تلاوت شود، در یادآوری آن مشكل خواهید داشت؛ مثلا اگر شما سوره آل‌عمران را با استماع لحن استاد پرهیزگار حفظ و سپس در مسابقه‌ای بین‌المللی شركت كرده باشید، وقتی استاد ممتحن با لحن منشاوی مقداری از یك آیه را بخواند و ادامه آن را از شما درخواست كند، در یادآوری آن به مشكل برخورد خواهید كرد. پس بهترین كار این است كه آیه را با لحن و استماع حفظ نكنید؛ بلكه بعد از حفظِ آیه، به استماع آن بپردازید.
استماع در هر حال مفید است، اما كاراترین نوع آن، این است كه همراه یا بعد از مرتل شما هم آیه را تكرار نمایید كه اصطلاحاً به این كار تردید می‌گویند. نوع دیگری از تردید آن است كه حافظ در كلاس حفظ آیه را همراه با استاد خود تكرار نماید. استماع برای حافظان خردسال لازم‌تر و ضروری‌تر از بزرگسالان است. روشهای دیگر استماع آن است هنگام خواب یا در اتومبیل به نوار ترتیل گوش فرا دهید.
17. مفاهیم : فراموش نكنیم كه ما قرآن را حفظ می‌كنیم تا بهتر بتوانیم از مفاهیم بلندش بهره‌مند شویم و بدانها عمل نماییم، وإلا اگر صرفاً عمل حفظ هدف ما باشد، نوار ترتیل از ما حافظ‌تر خواهد بود. پس اساس كار حفظ باید دانستن مفاهیم باشد.
حال مفاهیم را باید قبل از حفظ یاد بگیریم یا بعد از آن؟ هم قبل از آن و هم بعد از آن. شما قبل از حفظِ فرازِ مورد نظرتان، اگر معنای آیه را بدانید، بهتر و منطقی‌تر می‌توانید جای آیات را در حافظه خود مشخص و بایگانی كنید. حفظ یك مجموعه از كلمات نامفهوم ساده‌تر است؟ یا حفظ یك مجموعه از واژه‌های قابل فهم و منسجم؟
جواب روشن است. با این حال تعجب می‌كنم كه چطور برخی از اساتید این روش را پیشنهاد نمی‌كنند و معتقدند اگر حافظ معانی را بداند، باعث می‌شود كه در هنگام مرور ناخواسته و به خاطر معنایی كه احتمال می‌دهد صحیح باشد، واژه‌ها را جایگزین كند و به اشتباه بیفتد. به هر حال انسان موجودی است كه بدون خطا نمی‌تواند باشد، ولی مزایایی كه دانستن معنا و مفاهیم آیات برای حافظ دارد و كمكی كه این كار به ساده كردن حفظ او می‌كند، به مراتب بیش از آن است كه با این گونه شبهات از ارزشش كاسته شود.
سید محمدرضا طباطبایی


طراحی پوسته از : ایران نقش (طراحی قالب وبلاگهای پارسی)
تمام حقوق این وبلاگ و مطالب آن متعلق به قــــافـــــــ و الـــقـــــرآنـــــــ الــــمجیــــــــــد - حفظ محفوظات می باشد.