تبلیغات
قــــافـــــــ و الـــقـــــرآنـــــــ الــــمجیــــــــــد
تاریخچه حفظ قرآن کریم
تاریخچه حفظ قرآن پیامبر اسلام در چهل سالگی به مقام شامخ نبوت برگزیده شد و قرآن در بیست و سه سال به مناسبت رویدادهای مختلف بر قلب مبارك وی فرود آمد. در این مدت، صحابه به سفارش آن حضرت در نگهداری آیات الهی می كوشیدند. آنها آیات الهی را بر پوست و استخوان های شانه... پیامبر اسلام در چهل سالگی به مقام شامخ نبوت برگزیده شد و قرآن در بیست و سه سال به مناسبت رویدادهای مختلف بر قلب مبارك وی فرود آمد. در این مدت، صحابه به سفارش آن حضرت در نگهداری آیات الهی می كوشیدند. آنها آیات الهی را بر پوست و استخوان های شانه و دنده حیوانات، چوب های درخت خرما، سنگ های سفید پهن، كاغذ و پارچه می نگاشتند (التمهید، ج 1، ص 281) و برای برخورداری از پاداش معنوی به‌خاطر می سپردند. حفظ آیات الاهی نخستین گام در راه نگاهبانی از قرآن به شمار می آمد، زیرا از یك سو خط آن روز كوفی بود و به سبب نداشتن نقطه و اعراب به شكل های مختلف خوانده می شد؛ و از سوی دیگر، تقریباً همه مردم بی سواد بودند و تنها با حفظ قرآن می توانستند عشق خود به كتاب خداوند را آشكار سازند.
اصطلاح حافظ در صدر اسلام
واژه «حفظ» در زبان عرب در دو معنا به كار رفته است:
الف: نگهداری و نگهبانی؛ ب: به خاطر سپردن ( المصباح المنیر، ج 1، ص 142)
در قرآن مجید، این واژه و مشتقات آن تنها در معنای اول به كار رفته است. «حافظ» اسم فاعل است و در اصطلاح علوم قرآنی، به كسی می گویند كه همه قرآن را با تجوید و ترتیل و به كار بردن قرائت قابل قبول قرآن شناسان به خاطر سپرده باشد. همچنین به كسی كه بر سنن رسول اكرم (صلی اللّه علیه و آله) احاطه داشته، موارد اتفاق و اختلاف آن را بداند و به احوال راویان و طبقات مشایخ آگاهی كامل داشته باشد، حافظ می‌گویند. (دائرة المعارف تشیع، ج 6، ص 385 ) برخی تعداد آن را نیز معین كرده اند و گفته اند باید فرد صدهزار حدیث با سند از حفظ باشد تا این واژه بر او اطلاق شود. (همان، ج 7، ص 471) در صدر اسلام به خاطر سپارندگان قرآن را «حافظ» نمی خواندند و با واژه هایی چون «جمّاع القرآن»، «قرّاء القرآن»، «حَمَلة القرآن» . «الماهر فی القرآن» از آنان یاد می‌كردند. (همان،ج 6، ص 385)
واژه حافظ پس از قرن اول یا نیمه دوم قرن هجری در این معنا به كار گرفته شد. علامه عسگری در صفحه‌ی 132 جلد اول كتاب ارزشمند «القرآن الكریم و روایات المدرستین» می نویسد: واژه حافظ پس از قرن اول به كار رفته است؛ ولی دائرة المعارف تشیع زمان به كارگیری این واژه در معنای اصطلاحی را بعد از نیمه دوم قرن دوم هجری می داند. نگارنده نظر اول را به واقع نزدیك تر می بیند؛ زیرا در دو روایت از امام صادق (علیه السلام) واژه های الحافظ للقرآن (بحار، ج 59، ص 171) و حافظ القرآن (بحار، ج 92، ص 22) به كار رفته است. امام صادق (علیه السلام) در سال 83 هجری دیده به جهان گشود؛ بنابراین واژه حافظ قرآن تقریباً بعد از قرن اول هجری به تدریج در معنای اصطلاحی استعمال شده است. یادآوری می شود كه واژه‌ «حافظ» در متون ادبی و منابع تاریخی بعد از نیمه دوم هجری به كار رفته است. (دائرة المعارف تشیع، ج 6، ص 386)
البته واژه ها و تركیب های یاد شده در سراسر روزگار پیامبر اسلام (صلی اللّه علیه و آله) به معنای كسی كه همه متن قرآن را به خاطر سپرده، نبوده و پس از رحلت رسول اكرم (صلی اللّه علیه و آله) چنین معنایی یافته است. در زمان آن حضرت، از حافظ بخشی از كتاب خدا نیز با این عبارت ها یاد می كردند. (همان )
اولین حافظ قرآن
حفظ آیات الهی، از نخستین روزهای نزول وحی آغاز شد. پیامبر اسلام(صلی اللّه علیه و آله) نخستین حافظ قرآن به شمار می رفت و برای فرا گرفتن و حفظ آن بسیار می كوشید. آن حضرت همراه پیك وحی زبانش را حركت می داد و شتاب می كرد تا آنچه می شنود فراموش نكند.
مرحوم طبرسی در شأن نزول آیه «لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَیْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ.،»( قیامت، 16 - 17) (ای رسول ما) در حال وحی، شتابان زبان به قرائت قرآن نگشای كه ما خود آن را جمع كرده، (در سینه ات) نگاه می داریم و بر تو می خوانیم. از ابن عباس چنین نقل می كند: پیامبر اكرم (صلی اللّه علیه و آله) به سبب عشق شدیدی كه به دریافت و حفظ قرآن داشت هنگامی كه پیك وحی آیات را بر او می خواند، همراه وی زبانش را حركت می داد و شتاب می ورزید تا آنچه می شنود فراموش نكند. خداوند او را از این كار بازداشت و فرمود: ما آن را برایت جمع می كنیم. (مجمع البیان، ج 10، ص 197) حضرت برای اطمینان كامل از محفوظات خویش آن ها را بر فرشته وحی عرضه می كرد. در روایات متعدد چنان می خوانیم كه پیامبر اسلام ـ صلی اللّه علیه و آله ـ در ماه رمضان هر سال قرآن را، تا آن جا كه نازل شده بود، با جبرئیل مقابله و تكرار می كرد؛ و در واپسین سال زندگی اش، برخلاف گذشته، این مقابله و تكرار را دو بار به انجام رساند. (الطبقات الكبیر، ج 2، ص 195)
اهتمام صحابه به حفظ قرآن
پیامبر اسلام(صلی اللّه علیه و آله) در نماز و هر فرصتی كه پیش می‌آمد قرآن را با صدای بلند می خواند و صحابه نیز همراه وی به فراگیری و حفظ آن می پرداختند.
وقتی صحابه آیه‌ یا سوره ای را از رسول خدا می شنیدند، چندین بار به حضرت مراجعه كرده، آنچه به خاطر سپرده بودند بر وی عرضه می داشتند تا كیفیت حفظ را تأیید و تقریر كند. (مجمع البیان، ج 1، ص 43؛ تاریخ قرآن، ص 227)
به تدریج اهتمام برخی از صحابه در به خاطر سپردن آیات چنان فزونی یافت كه گروهی به حافظ و قاری قرآن شهرت یافتند.( مقدمه‌ای بر تاریخ قراءات قرآن كریم ترجمه دكتر سیّد محمد باقر حجتی، ص 26) سیوطی در این زمینه می نویسد: چند تن از صحابه، كه به تعلیم قرائت قرآن و حفظ آن شهرت داشتند، عبارتند از: علی (علیه السلام) ، عثمان، ابیّ بن كعب، زید بن ثابت، ابوالدرداء، عبدالله بن مسعود و ابوموسی اشعری. (الاتقان، ج 1، نوع 20، ص 251)
در این عصر، زنان نیز پا به پای مردان در عرصه قرائت و حفظ قرآن كریم می كوشیدند؛ چنان كه نام های برخی زنان پیامبر اسلام (صلی اللّه علیه و آله) چون عائشه، ام سلمه و حفصه و نیز ام ورقه بنت عبدالله بن حارث در میان طبقات قاریان و حافظان به چشم می‌خورد. (التفسیر المنیر، ج 1، ص 20)
قرآنی كه اكنون در اختیار ما است، در پرتو فداكاری و تلاش صحابه در نگهداری آیات چنین كامل مانده است. عبادة بن صامت می گوید: پیامبر(صلی اللّه علیه و آله) هر مرد مهاجر را به یكی از ما می سپرد، تا به وی قرآن بیاموزیم. در مسجد پیامبر (صلی اللّه علیه و آله) صدای تلاوت قرآن چنان بلند بود كه حضرت دستور داد صداها را پایین آورند تا موجب اشتباه نگردد. (البیان، آیت‌الله خویی، ص 274) گاه اهتمام در حفظ قرآن چنان بالا می گرفت كه برای اسقاط و ثبت یك حرف میان صحابه نزاع و درگیری پیش می آمد. در جمع عثمانی (جمع دوم) می خواستند آیه‌ی «وَ الَّذِینَ یَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّة») (توبه،34) را بدون «واو» در مصحف ثبت كنند. صحابه مانع شدند و أبیّ بن كعب سوگند یاد كرد اگر «واو» را اسقاط كنند، شمشیر می كشد و با آنان می جنگد. سرانجام «واو» را ثبت كردند. (درّ المنثور، ج 4، ص 179) در زمان خلافت خلیفه دوم روزی خلیفه «... وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ» (توبه،100) را بدون «واو» عطف خواند. صحابه به رویارویی با وی پرداختند و او ناگزیر آیه‌ را با «واو» تلاوت كرد. (درّ المنثور، ج 4، ص 268)
شمار حافظان قرآن در عصر رسول خدا(صلی اللّه علیه و آله)
در زمان رسول خدا، حافظان قرآن بسیار بودند. شمار دقیق این افراد در جایی ثبت نشده است؛ ولی نام برخی از آنان درمنابع تاریخی دیده می شود. بر اساس نقل تاریخ نگاران، در جنگ بئر مؤنه حدود هفتاد تن و در جنگ یمامه نیز همین تعداد حافظ قرآن به شهادت رسیدند، نام گروهی از حافظان صدر اسلام چنین است:
الف: حافظان مهاجر
علی (علیه السلام )، ابوبكر، عمر، عثمان، طلحة بن عبیدالله، سعد بن ابی وقاص، عبدالله بن مسعود، حذیفة بن یمان، سالم مولی ابی حذیفه، ابوهریره، عبدالله بن سائب، عبدالله بن عباس، عبدالله بن عمر، عبدالله بن عمرو بن عاص، عبدالله بن زبیر، تمیم بن اوس، عقبة بن عامر، عمرو بن عاص و ابوموسی اشعری.
ب: حافظان انصار
ابیّ بن كعب، معاذ بن جبل، ابوحلیم معاذ، زید بن ثابت، سعد بن عبید، مجمّع بن جاریّة، انس بن مالك، ابوزید بن قیس بن السكن، عبادة بن صامت، ابوایّوب، ابوالدرداء، فضالة بن عبید و مسلمة بن مخلد.
ج: حافظان زن
عائشه، حفصه، ام‌سلمة و ام ورقه.
د: حافظان مشهور عصر نبوی
علی ( علیه السلام)، ابی بن كعب، ابوالدرداء، معاذ بن جبل، زید بن ثابت، عبدالله بن مسعود، عثمان و ابوموسی اشعری در شمار حافظان مشهور روزگار رسول خدا ـ صلی اللّه علیه و آله ـ جای داشتند. (التفسیر المنیر، ج 1، ص 20 و تاریخ قرآن، ص 254)
ناگفته پیداست كه در این بخش تنها نام های حافظان كل قرآن مجید ثبت شده است؛ زیرا در آن عصر شمار كسانی كه سوره یا آیاتی از قرآن را به خاطر نسپرده باشند، بسیار اندك بود. (البیان، آیت‌الله خویی، ص 254)
قدرت حافظه عرب
حافظه قوی و حفظ سریع مطالب، نعمتی الهی است كه عرب عصر جاهلیت از آن برخوردار بود. عرب آن روزگار در تیزهوشی، حافظه، صفای طبع و سرعت انتقال ضرب المثل بود؛ زیرا آنان به شعر و قبیله خود عشق می ورزیدند و قصیده های بلند و سلسله نسب های طولانی خود را حفظ می كردند. سرعت حفظ و قدرت ذهن از ویژگی های بارز آنان شمرده می شد. روایات تاریخی و حتی افسانه های بازمانده از آن روزگار نیز بر این امر تأكید دارد؛ سرعت حفظ و قدرت حافظه در عرب چنان بود كه می گویند: سینه هاشان انجیل هایشان بود، ذهن هاشان دفتر نسب و تاریخ و حافظه شان دیوان شعر و افتخارات. قرآن با نیروی بیانش آنان را شگفت زده ساخت. آن ها در برابر آیات الهی حیران شده، سرانجام دل را از غیر كندند و به قرآن پیوستند. (تاریخ قرآن، ص 236)


طبقه بندی: شیوه های حفظ،

طراحی پوسته از : ایران نقش (طراحی قالب وبلاگهای پارسی)
تمام حقوق این وبلاگ و مطالب آن متعلق به قــــافـــــــ و الـــقـــــرآنـــــــ الــــمجیــــــــــد - تاریخچه حفظ قرآن کریم می باشد.