تبلیغات
قــــافـــــــ و الـــقـــــرآنـــــــ الــــمجیــــــــــد
بهترین شیوه حفظ قرآن كریم
شكی نیست كه افراد مختلف دارای شرایط و ویژگیهای متفاوتی می باشند و هر كس با شناختی كه از ظرفیت و استعداد خود دارد می تواند بهترین شیوه ها را برگزیند. اما شایسته است تا به نكاتی كه در خلال سالها تجربه و ممارست به دست آمده است و بیشترین سهم را در حفظ دارند به طور... بهترین شیوه حفظ قرآن كریم

شكی نیست كه افراد مختلف دارای شرایط و ویژگیهای متفاوتی می باشند و هر كس با شناختی كه از ظرفیت و استعداد خود دارد می تواند بهترین شیوه ها را برگزیند. اما شایسته است تا به نكاتی كه در خلال سالها تجربه و ممارست به دست آمده است و بیشترین سهم را در حفظ دارند به طور خلاصه اشاره شود.
روش حفظ:
به سه شیوه می‌توان آیات را حفظ كرد
الف‌ـ از طریق تكرار و تمرین.
ب‌ـ با استفاده از نوارهای ترتیل.
ج‌ـ با نوشتن آیات.
ولی از میان این سه شیوه اول توصیه می شود. اما نكته ای كه ذكرش لازم است و به حفظ كردن كمك فراوان می‌كند این است كه هدف فرد نباید تنها اكتفا به حفظ قرآن باشد بلكه با خود اینگونه فكر كند كه علاوه بر قرآن مثلاً نهج البلاغه را هم حفظ خواهم كرد. اگر چنین هدفی را تعقیب كند و پشتكار و استمرارش را با مدد از توفیقات الهی همراه سازد می تواند قرآن كریم را زودتر حفظ كند و در عین حال از ادامه كار خسته نشود. چنانكه این امر در طی كردن مدارج مختلف تحصیلی نیز صادق است. دانش آموزی كه به مراحل عالی تر فكر كند موفق تر از دیگر دانش آموزی است كه این اندیشه را در سر ندارد.
شرایط حفظ:
شرایط حفظ را به دو دسته فردی و عمومی می توان تقسیم كرد:
اول شرایط فردی:
هر كس در اوایل حفظ باید به طبیعت خودش مراجعه كند و سپس با سه حالت صوتی قوی، متوسط و ضعیف تمرین كند و همین‌طور از نظر آهنگ خواندن به صورت تند و كند و متوسط تمرین كند و بعد هر كدام از نظر كیفی و كمی برای او بهتر بود و با طبیعتش سازگاری بیشتری داشت همان را انتخاب كند و ادامه دهد. مثلاً فرض كنید می‌خواهید سوره‌های نبأ و نازعات و عبس را حفظ كنید. سوره نبأ را با صورت قوی و از نظر آهنگ به صورت تند تكرار كنید. سوره نازعات را با صوت متوسط و آهنگ متوسط تمرین كنید و سوره عبس را با صوت ضعیف و آهنگ كند قرائت كنید و بعد هر كدام از این سه طریق با طبیعت شما سازگارتر بود و زودتر و آسانتر توانستید حفظ كنید همان را ادامه دهید. ولی تجربه نشان داده است كه اگر صوت و آهنگ خواندن هر دو متوسط باشد بسیار نیكو بوده و شخص زودتر به نتیجه می‌رسد.
اینكه گفته می‌شود صوت و آهنگ متوسط بهتر است به این خاطر است كه حفظ كردن، تكرار و تمرین زیاد لازم دارد و ممكن است انسان بعد از مدتی دچار ناراحتی حنجره و یا ناراحتیهای دیگر شود و یا ممكن است زود خسته شود و یا نیازمند صرف وقت زیاد باشد و در نتیجه كم حفظ كند. و آهنگ نیز اگر تند باشد موجب می شود كه هنگام تحویل دادن تند تحویل داده شود و این با اصول حفظ منافات دارد و اساساً قرآن را باید با تأمل و تدبر خواند.
حفظ قرآن باید در مواقعی كه مغز انسان آرامش كامل دارد صورت گیرد تا در ذهن بماند. بنابراین دانش آموزی كه از كلاس درس بازگشته و یا كارگری كه از كار دست كشیده و یا طلبه و دانشجویی كه مدتی را مطالعه نموده است نباید تمریناتش را شروع كند. نكاتی كه در آرامش فكری موثرند عبارتند از:
الف ـ مكان: جایی كه برای حفظ در نظر گرفته می شود بسیار با اهمیت است. باید سعی شود مكانی انتخاب شود كه اشیاء مختلف با نقش و نگار در دید انسان نباشد چرا كه هر كدام ممكن است اشتغالاتی را در ذهن ایجاد كند. بنابراین توصیه می شود كه حتی الامكان تمرینات خود را در مكان ثابتی انجام دهید چون تغییر مكان از تمركز حواس می‌كاهد. ونیز توصیه می شود اگر پرده و یا دیواری سفید رنگ در مقابل قرار گیرد بهتر است زیرا در آرامش فكر موثر است.
ب ـ زمان: اوقاتی كه انسان از آرامش ذهنی برخوردار است عبارت است از اول صبح و قبل از طلوع آفتاب. زیرا انسان با استراحت در شب آرامش فكری و روحی خود را بازیافته است و خداوند نیز می فرماید:
وجعلنا نَوْمَكُمْ سُباتا.
و خواب شما را وسیله آسایش قرار دادیم.
و یا در جای دیگر می فرماید:
اللهُ الّذی جعَل لكُم اللّیلَ لِتسكُنوا فیه و النّهارَ مُبصرا.
خداوند برای شما شب را قرار داده است تا در شب سكنی و آرامش بگیرد و قرار داده است بر شما روز را تا بیدار باشید و به تلاش و فعالیت بپردازید.
برای تحقق این منظور بهتر است شبها زودتر به خواب رویم تا بتوانیم صبحها زودتر برخیزیم.
ج ـ پرهیز از اشتغالات غیر ضروری: از آنجایی كه حافظ قرآن بیش از هر چیز نیاز به آرامش روحی و روانی دارد، باید سعی كند خود را كمتر در معرض اشتغالات متفرق قرار دهد. البته اگر اتفاق پیش بینی نشده ای روی دهد باید تا غلبه كردن و به فراموشی سپردن آن و تسلط بر اعصاب و روان كار حفظ را به تأخیر انداخت و سپس با آرامش خاطر كار را دوباره شروع كرد.
د ـ داشتن نظم در كارها: عدم رعایت نظم در مسایل و كارهای روزمره گاهی اشتغالات، نگرانی ها و اضطرابهای فراوانی را به بار می آورد. مثلاً دانش آموزی كه جای كتابها و دفتر هایش مشخص نیست یا مشخص است ولی آنها را جای خود قرار نمی دهد. ممكن است گم شدن یك جزوه درسی روزها و هفته ها آرامش فكری او را سلب كند. و نیز رعایت نظم در حفظ قرآن ضروری است و این خود دارای ابعاد متفاوتی است.
اول: وقت را مشخص كنیم و دیگر آن را تغییر ندهیم و هر روز بر طبق همان وقت مشخص به چفظ قرآن بپردازیم و مانند نمازی كه در وقت معین خوانده می شود به رعایت آن پای بند باشیم.
دوم: بهتر است در موقع راه رفتن به حفظ قرآن نپردازیم چون عوارض مطلوبی ندارد.
سوم: تا آخر عمر تكرار محفوظات را ادامه دهیم.
چهارم: كم ولی با كیفیت خوب حفظ كنیم. گاهی بعضی به یكباره روی ذهن خود فشار می آورند و تا مدتی موفقیتهایی را دارند اما بعد خسته می شوند و حفظ را كنار می گذارند. باید بر طبق استعداد و وقت برنامه ریزی، و به آن دقیقاً عمل شود.
3. یكی دیگر از شرایط فردی غذای مناسب و متوسط خوردن است كه در حفظ نقش موثری دارد. این سخن به معنی تشویق به پرخوری نیست بلكه منظور غذای مطبوع و به موقع خوردن است. كوتاهی در این مورد گاهی باعث ایجاد عوارضی می شود در حالی كه در قرآن كریم آمده است:
فَلْینظُر الإنسانُ الی طَعامِه.
بعضی در تفسیر آن گفته اند مراد آن است كه انسان باید در نوع غذا و طعم و بهداشت آن دقت نماید. و در پاره‌ای احادیث نیز تاكید شده است كه صبح باید غذایی كامل خورد و شب غذایی سهل الهضم. و اگر دو عامل تغذیه و بهداشت توسط انسانها رعایت شود از بسیاری بیماریها جلوگیری به عمل می آید.البته باید دانست كه پرخوری نیز باعث از كار افتادگی ذهن می شود، همانگونه كه كم خوری زیاد آمادگی ذهنی را كاهش می دهد. چرا كه جسم و روح با یكدیگر در ارتباطند و نخوردن غذای مناسب روح و ذهن را به دنبال جسم دچار ناراحتی و اختلال می كند. و خلاصه در تناول غذا از افراط و تفریط باید دوری كرد.
دوم شرایط عمومی:
برای حفظ كردن باید از یك قرآن مشخص استفاده شود تا آخر تعویض نگردد. در این رابطه بهترین چاپها، چاپ طاهر خوشنویس است. البته از نوع متوسط آن و بدون ترجمه. زیرا اگر قرآن بزرگ باشد گرچه در موقع تمرینات و حفظ كردن ممكن است مفید باشد اما در موقع ارائه دادن به مشكلاتی برخورد می كنیم زیرا هنگام ارائه دادن باید صفحه ای طویل را در ذهن مجیم كنیم و بعد بخوانیم و این امر دشواری است. از سویی دیگر قرآن مورد حفظ نیز نباید كوچك باشد زیرا فواصل خطها با هم نزدیك است و در موقع تمرین برای اعصاب و چشم ضرر دارد و نیز در موقع تحویل دادن خطوط فشرده و نزدیك به هم با هم اشتباه می شود. كسانی كه از قرآن كوچك استفاده می كنند تا بتوانند در راه تمرین كنند باید بدانند كه این كار غیر اصولی است و برای چشمها و اعصاب بسیار مضر است. بعضی گمان می كنند با این كار حداكثر استفاده را از اوقات خود می برند در حالی كه قبلاً درباره نظم توضیح دادیم كه اگر مرتب و طبق برنامه و نظم قرآن حفظ شود نیازی به تمرین در راه نخواهد بود. علاوه بر اینكه اینكار ممكن است باعث غفلت و بی خبری از محیط اطراف شود كه این خود عوارض و حوادثی را به دنبال دارد و گاه باعث تردید و اشتباه در حفظ و تمرین آیات مشابه نیز می گردد. وعادت كردن به حالت تردید در آینده موجب وسوسهای مختلف خواهد بود. علاوه بر این همه چه بسا این كار بی حرمتی و هتك قرآن نیز باشد. البته در مسافرت و هنگامی كه شخص در ماشین یا هواپیما و یا قطار بسر می برد تنها می تواند محفوظات خود را تكرار كند كه این كار هم باعث تسلط بیشتر خود شخص و استفاده از وقت طولانی شده و هم عاملی برای تشویق دیگران به قرآن كریم است. اما اینكه قرآن مورد استفاده برای حفظ بدون ترجمه باشد از این جهت است كه احتمال دارد توجه به معانی خللی به امر حفظ برساند. البته پس از حفظ قسمت مورد نظر، توجه به معانی بسیار عالی است ولی در هنگام حفظ كردن از تمركز حواس می كاهد زیرا وقتی ذهن در مسیر حفظ كردن واقع می شود آیات به سهولت حفظ می شود و با كوچكترین توقفی آن سرعت از بین می رود و ذهن حالت كندی به خود می گیرد. نگاه كردن به ترجمه در مرحله اول و حفظ كردن آیات در مرحله دوم نیز موجب كندی حفظ خواهد شد زیرا هنگام حفظ كردن آیات ممكن است ذهن متوجه ترجمه شود و یا احیاناً در ترجمه ای كه فرا گرفته شده دچار تردید گردد. پس بهتر این است كه بعد از حفظ كردن مورد نظر به مفهوم آیات پرداخته شود. مثلاً بعد از اتمام یك جزء به بررسی مفهوم آن پرداخت تا بتوان بهره ای كامل و جامع از آیات الهی برد. البته چنانكه بعداً به تفصیل خواهد آمد افرادی كه تسلطی بر ادبیات و مفاهیم قرآن كریم دارند به مراتب زودتر می توانند قرآن را حفظ كنند تا افرادی كه اصلاً آگاهی از ادبیات و صرف و نحو مفاهیم قرآنی ندارند. لذا اگر اول مقداری صرف و نحو فرا گرفته شود با سهولت بیشتری می توان قرآن را حفظ كرد و طلّاب و دانشجویان معارف اسلامی از این جهت یك گام پیشتازترند.
باید شروع حفظ از اسامی سوره ها باشد به این ترتیب كه اسامی سوره ها را در ابتدا ده تا ده تا تقسیم می‌كنیم و بعد از حفظ كردن هر ده تا، ده تای بعدی را شروع می كنیم و در نهایت اسامی همه سوره ها را از اول تا آخر چندین بار تمرین و تكرار می كنیم تا كاملاً در خاطر بماند. بعد از این مرحله نوبت به حفظ خود سوره‌ها می‌رسد كه پیشنهاد می‌شود از جزء سی‌ام شروع شود یعنی از سوره نبأ تا پایان جزء. علت این پیشنهاد این است كه سوره بقره طولانی است و بسیار دیر به انتها می رسد از این رو ممكن است حافظ را ملول و دلسرد كند. اما در جزء سی سوره ها كوتاه است و زود حفظ می شود و باعث تشویق و دلگرمی حافظ می گردد و از درون احساس شادمانی و نشاط می كند و تصمیم می گیرد بیشتر و بهتر حفظ كند. مانند كسی كه قصد پیاده روی دارد. اگر از روز اول خیابانی طولانی را بپیماید چون عادت به این كار ندارد ممكن است خسته و یا اصلاً از پیاده روی منصرف شود. اما اگر در ابتدا مسیری كوتاه را طی كند و تدریجاً بر آن بیفزاید نه تنها خسته نمی شود كه شوق خاصی به ادامه كار پیدا می كند.
آنچه در حفظ كردن مهم است این است كه ذوق و شوق همیشه باقی باشد. وقتی احساس كردید خسته شده اید به حفظ ادامه ندهید. زمانی به حفظ كردن بپردازید كه كاملاً برای شما شیرین و جذاب باشد و در آن موقع است كه بهتر و زودتر حفظ می كنید.
برای حفظ هر سوره باید در ابتدا سوره را تقسیم بندی كرد و این می تواند بر اساس داستانهای یك سوره انجام شود كه در قرآنها پایان هر داستانی با علامت (ع) مشخص شده است. هر داستان را از اول هر آیه ده بار مرور می‌كنیم. یعنی اول، هر آیه را به صورت جداگانه ده بار تكرار می كنیم تا داستان مورد نظر تمام شود. بعد از اتمام داستان مجدداً از اول تا آخر داستان را تكرار می كنیم تا تسلط كامل پیدا شود و به همین ترتیب در قسمتهای بعدی، و در پایان سوره دوباره از اول سوره تا آخر آن را تمرین و تكرار می كنیم و در سوره های بعدی نیز همین روال را ادامه می دهیم تا یك حزب كامل شود. بعد از اتمام یك حزب مجدداً از اول حزب شروع می كنیم تا تسلط كامل بر یك حزب پیدا شود و به همین صورت جزء ها را تكرار می كنیم.
این نكته قابل توجه است افرادی كه مایل هستند قرآن را به صورت موضوعی حفظ كنند باید كاملاً علامت (ع) را دقت كنند و می توانند آیات مربوط به یك داستان را به خاطر بسپارند. ونیز كسانی كه ذوق سخنرانی دارند می‌توانند از این در زیبا و پر بار كردن سخنان خود بهره برند. گاهی مشاهده می شود كه بعضی قرآن را از چپ به راست می‌خوانند و این كار را بسیار مهم می دانند. این عمل گر چه هنر است و خوب اما بهتر آن است كه قرآن را آن طور كه هست حفظ كنیم ودر عوض وقت را صرف یادگیری مفاهیم قرآن نمائیم تا لذت بیشتری ببریم و بتوانیم به آیات الهی عمل كنیم.
توصیه می‌شود كه حافظ قرآن در هر مرحله از حفظ كه هست آنچه را حفظ كرده است برای فرد دیگری ارئه دهد تا او گوش دهد واغلاط او را تصحیح كند. این روش باعث تسلط زیاد حافظ می شود و این كار اگر در محیط خانه صورت گیرد می تواند عامل موثری در گرمی خانواده و جذب آنان به سوی قرآن باشد. این كار را به صورت مباحثه هم می توان انجام داد به این شكل كه شما آیه ای را بخوانید ودوست شما آیه بعدی را و همینطور تا سوره تمام شود و یا شما قسمتی از سوره را بخوانید و دوست شما قسمت دیگری از سوره را و این كار نقش موثری در تثبیت آموخته‌ها دارد.
فشار آوردن یكباره روی مغز كار صحیحی نیست بلكه باید با برنامه ریزی منظم و پشتكار و تداوم به گونه‌ای حركت كرد كه بتوان تا آخر كار را به پایان آورد چرا كه حفظ قرآن مشكل است ولی نگهداری محفوظات مشكلتر. بعضی افراد در ابتدا شوق فراوان دارند و مثلاً روزهای اول پنج ساعت وقت صرف می كنند اما بعد تا مدتی هیچ تمرین ندارد و سپس مجدداً چند ساعت به كار مشغول می شوند وبعد هیچ. باید تاكید كرد كه برنامه ریزی درست وپشتكار است كه موفقیتهای چشمگیر را به ارمغان می آورد.
در حفظ آیات مشابه باید بسیار دقت شود و حفظ اینگونه آیات نیازمند تكرار و تمرین زیاتری است. مثلاً اگر آیات معمولی را ده بار تكرار می كردیم هر یك از آیات مشابه را باید بیست بار تكرار كرد.
بعضی از آیات بدین شرح است:
و در سوره هود آمده است:
و إِلی عادٍ أخاهُم هُوداً قالَ یا قَومِ اعبُدوُا اللهَ مالكُم من اِله غیرُه إنْ انتم إلاّ مُفترونَ.
و در سوره اعراف می خوانیم كه:
و إلی عادٍ أخاهُم هُوداً قالَ یا قَوم اعبُدوا اللهَ مالكُم مِنْ إلهٍ غیُره أفلا تَتقونَ.
و نیز در همین سوره می‌خوانیم:
و إلی ثمود أخاهُم صالحاً قالَ یا قَومِ اعبُدوا اللهَ مالكُم مِنْ إلهٍ غَیرُه قد جائْتكُم بَیّنةٌ مِنْ رَبَّكْم ...
و یا مثلاً در سوره هود آمده است:
قالُوا یا صالحُ قد كنتَ فینا مرجُوّاً قَبْل هذا أتنهانا اَنْ نعبدَ ما یَعْبدُ اباؤُنا و إنَّنا لَفِی شكٍّ مما تَدْعُونَا الیه مریبٌ.
و در سوره ابراهیم آمده:
الم یأتكُم نَبَؤُا الذّین من قَبلِكُم قوم نوحٍ و عادٍ و ثمودَ… و قالوا إنّا كَفرنا بما اُرْسِلْتُم به و إنا لَفِی شَكٍّ ممّا تَدْعُونَنا اِلیْه مُریبٍ.
و یا در سوره قصص می‌خوانیم:
و أنْ اَلْقِ عصاكَ فلّما رَءاها تَهتزُّ كانَّها جانٌّ وَلّی مُدْبِراً و لَمْ یُعَقِّب یا موسی اَقْبِل و لا تخف إنّك من الا منینَ.
و در سوره نمل نیز آمده است:
وَ اَلْقِ عَصاك فلّما رَءاها تَهتزُّ كانَّها جانٌّ وَلّی مُدبراً و لَمْ یُعَقِّبْ یا موسی لا تَخفْ إنّی لا یَخافُ لَدیََّ المُرسَلُونَ.
در مورد حفظ این قبیل آیات فقط تكرار و تمرین فوق العاده توصیه می شود و البته قبل و بعد آیه نیز می تواند مقداری به سهولت حفظ آیات مشابه كمك كند.
در مورد اواخر آیاتی كه با هم شباهت زیاد دارند مانند:
و كانَ اللُه غَفوراً رَحیماً.
و كانَ اللُّه علیماً حكیماً.
و إن اللَّه كان غفوراً رحیماً.
و إنّ الله كان علیماً خَبیراً.
إنّ الله كانَ بما تَعلمُونَ خَبیراً.
نیز همچنان توصیه می شود كه زیاد تكرار و تمرین شود و به علاوه معنا و مفهوم آیه هم می تواند به حفظ درست اینگونه آیات كمك كند. اگر در آیه ای از معرفت و رحمت و گذشت خداوند بحث شده است آخر آیه معمولاً همان مضمون را دنبال می كند مثلاً در سوره زمر خداوند خطاب به پیامبر اكرم (ص) می فرماید:
قلْ یا عبادیَ الذّینَ أسرَفُوا عَلی أنفُسِهِم لاتَقْنَطوا من رَحْمَةِ الله إنَّ اللهَ یغفِرُ الذُنُوبَ جَمیعاً انّه هو الغفورُ الرحیم.
چنانكه ملاحظه می‌شود جمله
انّ اللهَ یَغْفِرُ الذُنُوبَ جَمیعاً.
با
إنّه هو الغَفُور الرّحیم.
كاملاً تناسب دارد.
گوش دادن نوارهای ترتیل می تواند در بالا بردن سطح تجوید و صوت و صوت و لحن موثر باشد. مثلاً می توانید در پایان یك جزء و در مواقع مناسب از نوار جهت تمرین محفوظات خود استفاده نمایید. بعضی می گویند ما همراه با گوش دادن نوار بهتر می توانیم حفظ نماییم. گرچه این كار ممكن است، اما آن طور كه با تمرین و تكرار، آیات در ذهن جا می گیرند و ذهن فعالتر می شود و در موقع تحویل كار با سهولت بیشتری انجام می شود، نوار نمی تواند موثر یاشد و ممكن است آیات زودتر از ذهن برود.
فراگیری صرف و نحو عربی در حفظ قرآن خصوصاً در حفظ آیات مشابه بسیار موثر است زیرا از نظر اعراب كلمات، اشتباهات كمتری پیش می آید مثلاً آیه
و اتَّقُوا یَوماً لا تَجْزی نَفسٌ عن نَفسٍ شَیئاً و لایُقْبَلُ مِنها شَفاعةٌ و لایُؤخَذُ مِنها عَدْلٌ و لا هُم یُنْصَرون.
برای كسی كه بداند فاعل یا مفعول و یا ظرف كدام است و اعراب هر یك چیست، به خاطر سپردن آیه آسانتر است از كسی كه هیچ چیز در این رابطه نمی داند. كسی كه بداند مثلاً (یوماً) چون مفعول برای (اتقوا) است منصوب است در اینكه اعراب این لفظ مرفوع است یا منصوب و یا مجرور دچار شك نمی شود و لذا در موقع تحویل دادن نیز دچار اشتباهات كمتری می گردد. و یا در اعراب (نفسٌ) فرد آشنا به نحو عرب میداند این كلمه فاعل است و باید مرفوع خوانده شود اما فرد نا آشنا به این قاعده ممكن است در اعراب آن دچار تردید شود.
و یا در سوره فصّلت خداوند می فرماید:
انّ الّذینَ كَفَروا بالذِكّرِ لَمّا جاءَهم و إنّه لكتابٌ عَزیزٌ.
كسی كه آگاهی از صرف و نحو عربی داشته باشد می داند كه (إنّ) اسم و خبر می خواهد و (إنّ) اسم خود را نصب و خبر خودش را رفع می دهد و یا می داند كه (بالّذكر) جار و مجرور است و نیز می داند اعراب (عزیز) رفع است زیرا صفت برای (كتابٌ) است و صفت و موصوف در اعراب با هم مطابقت می كنند. پس دانستن صرف و نحو، به مقدار زیادی می تواند در سهولت حفظ قرآن به ما كمك كند و نیز در حفظ كردن آیات مشابه كمك خوبی باشد.
(به نقل از سایت رادیو قرآن)


طبقه بندی: شیوه های حفظ،

طراحی پوسته از : ایران نقش (طراحی قالب وبلاگهای پارسی)
تمام حقوق این وبلاگ و مطالب آن متعلق به قــــافـــــــ و الـــقـــــرآنـــــــ الــــمجیــــــــــد - بهترین شیوه حفظ قرآن كریم می باشد.